Krasicki do Naruszewicza, Mickiewicz do Lelewela, czyli...

of 17 /17
NAPIS SERIA VIII 2002 Violetta Julkowska Krasicki do Naruszewicza, Mickiewicz do Lelewela, czyli retorycznie o pisaniu historii http://rcin.org.pl

Embed Size (px)

Transcript of Krasicki do Naruszewicza, Mickiewicz do Lelewela, czyli...

NAPIS SERIA VIII 2002

Violetta Julkowska

Krasicki do Naruszewicza, Mickiewicz do Lelewela, czyli retorycznie o pisaniu historii

http://rcin.org.pl

T tA W S Seria VIII 2002

Yioletta Julkowska

Krasicki do Naruszewicza, Mickiewicz do Lelewela, czyli retorycznie o pisaniu historii

T eksty literackie, bdce przedmiotem niniejszej refleksji, pochodz z rnych epok historycznych, a mimo to czje liczne podobiestwa, dajce si zauway na pierwszy rzut analitycznego oka1. Paradoksalnie czje take rnice, o ktrych istnieniu przekonujemy si po wnikliwszej analizie. Oba zatem poddaj si agodnie zabiegowi paraleli, ktr traktuj w mojej wypowiedzi jako rodzaj wielopoziomowej strategii retorycznej".

Zacznijmy wic od wyliczenia punktw, ktre zbliaj, a zarazem rnicuj oba teksty, aby tym samym wskaza elementy tematyczne i zasugerowa ich porzdek kompozycyjny.

Oto podobiestwa.Nadawcami obu wierszy s poeci zafascynowani histori i pisarstwem historycznym:

Ignacy Krasicki i Adam Mickiewicz. Kady z utworw ma te podwjnego adresata. S nimi odpowiednio historycy Adam Naruszewicz i Joachim Lelewel, ale take, z racji przeznaczenia utworw do publicznej prezentacji i druku, okrelony krg publicznoci czytajcej. Oba utwory ze wzgldu na cechy gatunkowe oraz towarzyszcy im kontekst zdarzeniowy zaklasyfikowa mona do twrczoci okolicznociowej. W obu zawarty jest wywd metodyczny i historiozoficzny, zgodny z przekonaniami autorw, odnoszcy si do dorobku i metodologicznych pogldw historykw-adresatw, a po czci rwnie epoki, ktrej dotycz. Oba wreszcie krel idealny wzr historyka swoich czasw. 1 2

1 I. Krasicki, D o ksidza Adama Naruszewicza koadiutora smoleskiego, w: idem, Satyry i listy, wst. J. T. Pokrzyw- niak, opr. i koment. Z. Goliski, Wrocaw 1988 (BN I 169), s. 167-176; A. Mickiewicz, DoJoachima Lelewela, w: idem, Wybrpoezyj, t. 1, opr. Cz. Zgorzelski, Wrocaw 1974 (BN I 6), s. 79-91.2 Paralela potraktowana jako retoryczna figura kompozycyjna, a zarazem sposb analizy tekstu, nawizuje do ulubionej metody historykw XVIII i pocztku XIX wieku, w tym Lelewela. Por. V Julkowska, Retor)>ka w narracji historycznej Joachima Lelewela, Pozna 1998, s. 159-163.

http://rcin.org.pl

92 Yioletta Julkowska

S i rnice.Najwaniejsz z nich jest czas i okolicznoci powstania utworw, bo z nich bior poczte

wszelkie przyczyny odmiennoci, ktre w tekstach zaistniay. Autorzy i nadawcy, nalec dc rnych mentalnie epok, kieruj si w wypowiedziach ideami waciwymi swoim czasoir oraz wyaniajc si z nich wizj wiata. To z kolei przyczynio si do znacznych rnic w interpretacji wydarze historycznych, a ponadto do odmiennego rozumienia misji pisarstwa historycznego. Autorw wierszy dzieli rnica dowiadcze yciowych i twrczych wynikajca z ich wieku i zajmowanej pozycji. Wreszcie, rnyjest ton wypowiedzi, podkrelajcy charakter relacji osobistych, jakie wizay nadawcw z adresatami utworw.

Odmienne okolicznoci, zbliona sytuacja retoryczna

Zastosowanie przez obu poetw konwencji waciwej dla wypowiedzi okolicznociowej zainspirowao mnie do bliszego zapoznania si z wydarzeniami towarzyszcymi powstaniu tekstw. Wchodzc w rol czytelnika dociekliwego i naiwnego zarazem, ciekawa byam konfrontacji zdarze rzeczywistych z sytuacj retoryczn kreowan przez kady z utworw Z fragmentw wypowiedzi, listw i relacji skadaam obraz, majcy dla mnie warto kontekstu zdarzeniowego, poddajcego si interpretacji.

Oto wiosn 1781 roku Ignacy Krasicki przesa na rce krla Stanisawa Augusta Poniatowskiego wiersz dedykowany Adamowi Naruszewiczowi, by jeszcze przed jego opublikowaniem zosta on przedstawiony historykowi. Prezentacja odbya si, jak wynika z korespondencji krla, na posiedzeniu czwartkowym 3 maja 1781 roku w obecnoci adresata, przebywajcego wwczas w Warszawie z racji penienia funkcji sekretarza Rady Nieustajcej. W licie datowanym 5 maja Stanisaw August informuje Krasickiego o okolicznociach prezentacji jego utworu oraz o wraeniu, jakie zrobi on na adresacie:

Prdzej odpisa nie chciaem na list WKscej Mci (...), pki przyczone w nim wiersze na czwartkowym Naszym posiedzeniu przeczyta Mi nie przyszo, aebym do Mego podzikowania za tak miy prezent pira WKsMci mg zarazem zczy aplauz pochwa sprawiedliwych caego posiedzenia Naszego, a mianowicie JKsidza Naruszewicza, jako najosobiciej przeze obowizanego. yczy on sobie, yczy kady, kto te wiersze WKsMci sysza, aeby dziejo- pisowi polskiego narodu udao si tak dobrze dopeni powinnoci wzitego na siebie urzdu, jako WKsMci okrylije dokadnie i przyjemnie3.

Do informacji o charakterze faktograficznym dodajmy komentarz interpretujcy te zdarzenia. Wymiana korespondencji, ktrej istotn czci sta si dedykowany Naruszewiczowi list poetycki Krasickiego, pozostawaa w cisym zwizku z rozpocztym we wrzeniu

3 Korespondencja Ignacego Krasickiego, z papierw L. Bernackiego wyd. i opr. Z. Goliski, M. Klimowicz, R. Wooszyski, red. T. Mikulski, t. 2, Wrocaw 1958, s. 38 (list nr 298).

http://rcin.org.pl

Krasicki do Naruszewicza, Mickiewicz do Lelewela... 93

1780 roku drukiem drugiego tomu Historii narodu polskiego Adama Naruszewicza. Towarzyszya mu zapowied rychej publikacji kolejnych tomw dziea, co dla czytelnikw oznacza mogo, i w toku przygotowa znajdowa si wanie pierwszy tom Historii, odnoszcy si do przedchrzecijaskich dziejw Polski. List Krasickiego mona wic zaliczy do rzdu reakcji owieconej publicznoci czytajcej, wywoanej przez pierwsze zwiastuny wielkiego w swym zamierzeniu dziea historycznego, albo te potraktowa jako wypowiedzian w sposb zawo- alowany obaw o to, jaki ksztat przybierze naruszewiczowska wizja najdawniejszych dziejw Polski. Krasicki wiadomy by trudu woonego przez Naruszewicza w trwajce latami poszukiwania materiaw rdowych oraz krytyczne ich opracowywanie. Chodzio jednak o co znacznie waniejszego, mianowicie przygotowana przez Naruszewicza narracja miaa sta si swoistym testem odwagi cywilnej historyka, a zarazem sprawdzianem praktycznej realizacji idei owieceniowych na gruncie historiografii. Historyk wspierany protekcj krla przystpi bowiem do rzeczy najtrudniejszej, do stworzenia nowej wizji dziejw ojczystych, przeciwstawiajcej si ujciom tradycyjnym i zarazem czynicej zado krytycznym wymogom epoki owiecenia. Naruszewicz ju w momencie podjcia prac nad syntez zdawa sobie spraw z kierowanych pod jego adresem oczekiwa, co potwierdza pochodzcy z 1775 roku Memoria:

Nie jest acno pisa j [histori] wiernie, dokadnie, porzdnie, rozumnie i gadko w tym mianowicie wieku, gdzie przecedzony przez tyle przetakw rozum ludzki, upatrujc w dzieach najmniejsze wady i wydziwiajc niejako w najwyborniejszym smaku, szuka prawdy bez przysady, poytku bez pozoru, piknoci bez nagany4.

W tym kontekcie sowa listu poetyckiego i odpowied na ze strony historyka nabieraj dramatycznoci, wymykajc si grzecznociowym formuom. Dodajmy, e yczeniu Naruszewicza stao si zado wiersz Krasickiego, znany pocztkowo w elitarnym krgu dworskim, doczeka si druku w wydaniu Wierszy X. B. W. z 1784 roku, a nastpnie w pomiertnej edycji zbiorowej przygotowanej w latach 1802-1804 przez Franciszka Ksawerego Dmochowskiego.

Przyjrzyjmy si z kolei okolicznociom zaistnienia w wiadomoci odbiorcw wiersza Mickiewicza Do Joachima Lelewela. Autor zaopatrzy go w dopisek, sugerujcy bezporedni zwizek z okolicznoci rozpoczcia kursu historyi powszechnej w Uniwersytecie Wileskim dnia 9 stycznia 1822 roku5. Dopisek ten nie tylko czyni ze utwr okolicznociowy, zwizany z dniem inauguracji wykadw Joachima Lelewela, ale take pozostawia silne przewiadczenie, i wanie wwczas wiersz zosta wypowiedziany lub co najmniej wrczony

4 A. Naruszewicz, Memoria wzgldem pisania historii narodowej, w: Historycy o historii. O d Adama Naruszewicza do Stanisawa Ktrzyskiego 1775-1918, opr. M. H. Serejski, Warszawa 1963, s. 27-40.5 W pierwodruku wiersza wystpuje data 6 stycznia, uwaana za pomyk wileskich wydawcw (zob. A. Mickiewicz, Wybr poezyj, op. cit.).

http://rcin.org.pl

94 Yioletta Julkowska

adresatowi. W istocie sprawa przedstawiaa si w sposb bardziej zoony, a zachowane relacje nie potwierdzaj tego powszechnego mniemania. Ot po kilkuletniej nieobecno Lelewela w Wilnie, decyzj wadz uniwersyteckich z maja 1821 roku, powierzono mu stanowisko profesora zwyczajnego. By to powrt z rodzaju tryumfalnych, poniewa Lelewel wykadajcy w Wilnie w latach 1815-1818 histori powszechn, da si pozna jako wybitm znawca przedmiotu i wietny nauczyciel, a zarazem przyjaciel i opiekun swoich studentw Do ich najbliszego grona zalicza si Adam Mickiewicz. W atmosferze oczekiwania dawn uczniowie historyka planowali szczeglny sposb uwietnienia momentu inauguracji. Z icL korespondencji wymienianej midzy majem a styczniem wynika, e projektowali najpierw subskrypcj, a pniej wydanie balu na cz swojego profesora, lecz ostatecznie aden z tyci projektw nie zosta zrealizowany6. Szczliwym trafem wrd oczekujcych znalaz si rwnie Mickiewicz, ktremu w roku szkolnym 1821/1822 przyznano roczny urlop, uwalniajcy go od obowizku pracy w gimnazjum koweskim. Dziki stypendium rzdowemt poeta ponownie zamieszka w Wilnie i z wiksz swobod oddawa si pracy literackiej. By to dla Mickiewicza burzliwy czas romansu z Maryl, bezskutecznych stara u ksicia Adami Jerzego Czartoryskiego o posad na Uniwersytecie Wileskim, zabiegw wok wydank pierwszego tomiku poezji oraz nieustannych infekcji drg oddechowych. Z korespondencj: wynika, i wanie na przeomie grudnia i stycznia 1822 roku poeta powanie zaniemg] i przez kilkanacie dni nie opuszcza domu z powodu gorczki.

Wrmy jednak do inauguracji wykadw Lelewela. Wyznaczona pocztkowo na 7 stycznia, zostaa przesunita na 9 stycznia z powodu braku wolnych miejsc na sali:

Zawczora rozpocz lekcyje Lelewel. Jak uniwersytet uniwersytetem, nigdy aden profesor nie mia tylu suchaczw. Mia rozpocz w sobot przesz; ale tak si do naznaczonej sali nacisno, tak to potem do drugiej obszerniejszej (...) hurmem biego i tak j napenio, e rektor otoczony licznymi profesorami, nie znalazszy dla siebie wygodnego miejsca i nie mogc stumi szmeru, zapowiedzia, e dzi lekcyi nie bdzie. W poniedziaek tedy przeznaczono miejsce w sali posiedze; od trzeciej prawie (a lekcyja o 5tej) szli rnego rodzaju suchacze: akademicy, studenci, palestranci, ksia, piszczyki etc. Ca- luchna sala jak nabita7.

Sdzono do niedawna, za spraw okolicznociowej formy wiersza, ale rwnie informacji zawartej w biografii poety napisanej przez jego syna Wadysawa, e Mickiewicz wrczy wiersz Lelewelowi podczas uroczystej inauguracji. Jednak nie potwierdza tego faktu ani powysza, szczegowa relacja Jana Czeczota, ani te pniejsza korespondencja Lelewela. Natomiast pierwsze sygnay o istnieniu utworu i przekazaniu go Lelewelowi pochodz

6 Por. Kronika yda i twrczoci Adama Mickiewicza, lata 1789-1824, red. S. Pigo, Warszawa 1957, s. 288, 308,319.7 Archiwum Filomatw, cz.l: Korespondencja 1815-1823, wyd. J. Czubek, t. 4, Krakw 1913, s. 106-107.

http://rcin.org.pl

Krasicki do Naruszewicza, Mickiewicz do Lelewela... 95

z koca marca. Wtedy to Czeczot w licie do Onufrego Pietraszkiewicza wspomina, e Adam napisa wiersz pikny do Lelewela, a z kolei sam Lelewel w licie do rodziny napomyka: brzcz lutnie pochwaami, a ja sucham Matki Dbr. i bawen w uszy kad, co interpre- towa mona jako prawdopodobn aluzj do wiersza Mickiewicza . Ten za, krcy pocztkowo w odpisach, z ktrych modzie akademicka uczya si go na pami, zosta ostatecznie wydrukowany dziki funduszom zebranym wrd braci uczelnianej. Jego egzemplarz na pocztku kwietnia otrzyma Lelewel, co potwierdzi w licie do ojca . Jeszcze w tym samym roku przedruk wiersza ukaza si w warszawskiej Wandzie pod zmienionym tytuem Zalety i korzyci historii oraz ponownie w 1828 roku w Rozmaitociach Warszawskich.

Z przytoczonych informacji wnioskowa mona o zoonym charakterze relacji nadawczo-odbiorczych w obrbie komunikacji retorycznej, do ktrej zasad odwouj si oba utwory. To owe zasady odpowiadaj za to, i w naszym mniemaniu (doxa) sytuacja retoryczna, w ktrej uczestniczymy, wydaje si tak rzeczywista. Jednoczenie na podstawie informacji o wydarzeniach skonstatowa moemy, e relacja ta ogarniajca nas z poziomu tekstu okazuje si zudzeniem. Oto bowiem zasady sztuki retorycznej w licie poetyckim i oracji powitalnej sprawiaj, e sami stajc si uczestnikami tej sytuacji, uznajemy autorw wierszy za wystpujcych rwnoczenie w rolach nadawcw oraz wykonawcw (silna pokusa zwaszcza w przypadku oracji skierowanej do Lelewela). Nadal pozostajc w krgu oddziaywania tej sytuacji, utosamiamy z kolei adresatw tekstw, znanych z imienia, z odbiorcami. A przecie znajomo realiw historycznych, w ktrych teksty powstay i funkcjonoway, podpowiada, e wiersz do Lelewela w rzeczywistoci nie zosta wygoszony publicznie w dniu inauguracji (prawdopodobnie w ogle powsta nieco pniej), natomiast list adresowany do biskupa Naruszewicza w rzeczywistoci wysiany zosta do krla (Krasicki w ogle nie korespondowa z Naruszewiczem) i dopiero t drog, publicznie przedstawiony zosta adresatowi.

Obie sytuacje odkrywaj przed nami problem retorycznej fikcji wpisanej w cechy gatunkw literackich, ktra polega na bardzo umownym traktowaniu adresatw i nadawcw wypowiedzi. W obu te przypadkach teksty ujawniaj podwjnego adresata wypowiedzi, potwierdzajc okolicznociowy, a zarazem retoryczny ich charakter. Okazuje si wic, e staa wiadomo obecnoci konwencji to jedna z podstawowych zasad, ktrej respektowania domaga si literatura podczas poddawania jej zabiegom krytycznej lektury historycznej8 9 10. Pora, aby zdziwienie naiwnego czytelnika, spowodowane niezgodnoci faktw, zastpi krytycznym dystansem towarzyszcym analizie tekstw, chocia czasami z pozoru naiwna dociekliwo prowadzi do zaskakujcych odpowiedzi.

8 Por. Kronika ycia i twrczoci Mickiewicza..., s. 325.9 Ibidem, s. 327.10 Zob. M. Gowiski, Lektura dziea a wiedza historyczna, w: Dzieo literackie jako rdo historyczne, red. Z. Stefanowska, J. Sawiski, Warszawa 1978, s. 97.

http://rcin.org.pl

96 Yioletta Julkowska

List poetycki na ksztat satyry i list na ksztat oracji powitalnej?

O ile w przypadku utworu Krasickiego jego gatunek literacki okrelony zosta prze2 samego poet jako list na ksztat satyry, o tyle wiersz Mickiewicza pozostawia jego czytelnikom pewien margines dowolnoci interpretacyjnej. Czy wic utwr Mickiewicza dedykowany Lelewelowi mona okreli za Juliuszem Kleinerem pseudoklasycystyczn, retoryczn? mow wierszowan, czy moe raczej za Wacawem Borowym i Alin Witkowsk doszukiwa si w nim tradycji listu poetyckiego, albo te, jak okrela wiersz Maria Janion, poematt historiozoficznego?11 A moe wiersz ten przygotowany na ksztat oracji powitalnej jest pc trosze i listem, i od zarazem?

Istotne wydaje si tu nie tyle kategoryczne i cise okrelenie gatunku wypowiedzi, cc raczej przyblienie oglnych ram, w ktrych inwencja poetycka Krasickiego i Mickiewiczs nabieray kadorazowo waciwych sobie i epoce ksztatw, wiernie lub twrczo nawizujc do tradycji.

List poetycki peni istotne funkcje spoeczne i kulturalne w yciu literackim epoki owiecenia, co wyrazicie potwierdza przykad tekstu Krasickiego, bdcy jednoczenie istotnym skadnikiem elitarnej kultury dworskiej. Da on okazj poecie do bynicia dowcipem i erudycj, lecz w mocy tego tekstu byo urabianie opinii publicznej w stosunku dc powstajcego wanie dziea Naruszewicza oraz zdecydowane zamanifestowanie solidarnoci z nowymi pogldami na ksztat owieceniowej historiografii. Z racji przeznaczenia utworu do druku jego szersze oddziaywanie byo rzeczywicie moliwe, a nie tylko z gry przewidziane w konstrukcji podwjnego adresata listu: odbiorcy prymarnego i publicznoci czytajcej. Ta cecha gatunkowa listu poetyckiego skutecznie niwelowaajego prywatno, sprawiajc, i osoba adresata traktowana bya jako reprezentant szerszej publicznoci, a temat listu, cho zwizany bezporednio z dziaalnoci biskupa-historyka, odczytywany jako doniosy spoecznie. Przynalecy do literatury dydaktycznej list Krasickiego potraktowa moemy jako jedn z form satyry, z ktr czy go podobna konstrukcja i forma metryczna, rni za filozoficzna postawa podmiotu oraz subtelniejszy i spokojniejszy ton. Analizujc konstrukcj tego utworu, spostrzegamy bezporednie nawizanie do pracy Naruszewicza, dalej szerokie przedstawienie wasnych rozwaa autora listu odnonie zasad tworzenia historiografii oraz rozumienia prawdy historycznej, a wszystko to w kontekcie krytycznych odwoa do przykadw powszechnej i polskiej historiografii wiekw wczeniejszych. List ten, operujc rnorodnymi strategiami retorycznymi, stara si peni funkcj perswazyjn, w mniejszym stopniu wobec przekonanego ju adresata, w wikszym wobec szerokiego krgu publicznoci, nadal czytajcej romanse historyczne. Sdz, e Krasicki jest tu w swym poetyckim

11 Por. J. Kleiner, Mickiewicz, t. 1, Lublin 1948, s. 266; W. Borowy, O poezji Mickiewicza, t. 1, Lublin 1958, s. 160; M. Janion, M. migrodzka, Romantyzm i historia, Warszawa 1978, s. 154; A. Witkowska, Historiozoficzna lekcja romantyka. O wierszu Do Joachima Lelewela, Pamitnik Literacki 1961, z. 3, s. 31; A. Witkowska, R. Przybylski, Romantyzm, Warszawa 2001, s. 239-240.

http://rcin.org.pl

Krasicki do Naruszewicza, Mickiewicz do Lelewela... 97

zamierzeniu najbliszy tradycji sigajcej listw Horacego. Pewnej analogii tematycznej i kompozycyjnej doszuka mona by si zwaszcza w Licie do Augusta (epist. II 1: Cum tot mstineas et tanta negotia solus), w ktrym wadcy i spoeczestwu przedstawione zostay nadzieje i obawy poety zwizane z rozwojem poezji w Rzymie . Zauwamy jeszcze, e list Krasickiego, utrzymany w tonie swobodnej rozmowy, zawiera wyranie sygnay stosownoci stylu w stosunku do osoby uczonego biskupa Naruszewicza oraz podkrelajce powag sytuacji historycznej, co uwidacznia si w koczcym utwr toposie nawy w niebezpieczestwie.

Synkretyczny charakter listu dopuszcza obecno w nim take elementw lirycznych, nic wic dziwnego, e poeci i czytelnicy w schykowym okresie owiecenia niezbyt ostro odczuwali granic midzy listem i od. Podstaw rozrnienia obu gatunkw nie byy bowiem ani temat, ani te ton, lecz co najwyej postawa podmiotu mwicego w odzie natchnionego i przejtego uniesieniem, w licie za zrwnowaonego i nastawionego refleksyjnie. Ale to typowo modelowe uproszczenie na liryk waciw (oda) i poezj dydaktyczn uwikan retorycznie (list) zawodzi w analizie praktyki poetyckiej, skoro twrczo liryczna nasycana bya czsto treciami dydaktycznymi, a monologi liryczne w odzie konstruowano na mod retoryczn. Uwag t czyni z myl o wierszu dedykowanym Lelewelowi. Tekst ten, oscylujc pomidzy listem poetyckim, od i mow, stanowi wiadectwo rozlunienia rygorw gatunkowych na przeomie epok i biegoci poetyckiej zarazem. Chc tym samym zasugerowa pewne podobiestwo konstrukcyjno-sytuacyjne obu analizowanych utworw, ktre rzecz biorc genologicznie mona uzna odpowiednio za list poetycki na ksztat satyry i list poetycki na ksztat oracji powitalnej, w obu przypadkach z du przymieszk konstrukcyjnych elementw retorycznych. Wtpliwo natury formalnej, czy wiersz Mickiewicza spenia podstawowy warunek sytuacji epistolarnej, jakim jest dystans przestrzenny, rozstrzyga fakt istnienia w poezji klasycznej takiego wariantu listu, w ktrym oddalenie dzielce piszcego i adresata mogo by pominite. Jego konstrukcja opieraa si na fakcie odwiedzin gocia w domu gospodarza i odpowiadaa sytuacyjnie oracji powitalnej. Zwaywszy na pocztkow fraz analizowanego wiersza, zarysowana w nim sytuacja przybycia Lelewela z Korony skd pochodzi jego rd i gdzie przebywa przez ostatnie lata na Litw bliska jest wspomnianej odmianie listu:

O, dugo modom naszym bdcy na celu, Znowu do nas koronny znidziesz LELEWELU!12 13

Jeli przyjmiemy, e w istocie jest to list poetycki, ktry przybra ksztat oracji powitalnej, przyjdzie podj prb wyodrbnienia zawartych w nim elementw konstrukcyjno-kompo- zycyjnych mowy. Pomysem organizujcym temat i kompozycj wystpienia, dobr toposw i budow argumentw oraz stosowny styl i ton wypowiedzi jest wyranie zarysowana relacja

12 Por. Horacy, List do Augusta, t. S. Stabryla, w: Rzymska krytyka i teoria literatury. Wybr, opr. S. Stabrya, Wrocaw 1983 (BN I I 207), s. 23-36.13 A. Mickiewicz, D o Joachima Lelmela, s. 80.

http://rcin.org.pl

98 Yioletta Julkowska

osobowa mistrz-ucze, dynamicznie ksztatowana przez podmiot. Pojawienie si mistrza bdcego celem modw, staje si okazj do jego pochway oraz przypomnienia zasug historyka, ktre przysporzyy mu sawy i mioci uczniw (w. 1-18), dalej zarysowana zostajt wizja majcych nastpi dopiero spotka z mistrzem, ale poprzez odwoanie si do analogi sytuacji ju przeszych (w. 19-38) std wraenie wspobecnoci czasu przeszego przywoanego w teraniejszym i przyszego:

Zacznij syn cudami dla uczniw natoku,Co je tylekro sprawi w onegdajszym roku,Gdy twoim czarodziejskich uyciem sposobw Greckie i Rzymian cienie ruszae spod grobw.Wstaj z martwych, przechodz na prawdy zwierciada ( ...)14.

Przypomnienie sztuki oywiania przeszoci i jawienia jej przed oczyma uczniw prowadzi do konceptu mistrza-czarodzieja i kolejnej pochway, tym razem profesjonalnych umiejtnoci historyka w subie Prawdy (w. 39-56):

Nadarz si takowych mnogie yj wiadki,Przecie ich rda dociec umie arcyrzadki;A na podobnej liczbie jeszcze gorzej zbywa,Co by rnego wtek spajajc ogniwa,Potrafili wybada za rozsdku wodz:Jak si z przyczyny wsplnej rne skutki rodz (.. ,)15.

Biego mistrza nie koczy si jednak na doskonale opanowanym warsztacie, ktregc wiadectwem jest krytyczna analiza rde, poczona ze wiadomoci subiektywnego charakteru wynikw prowadzonych bada oraz wszelkich ogranicze wynikajcych z uczestnictwa w kulturze i zanurzenia w tradycji (w. 57-78). Przezwycienie tych ogranicze widzi ucze w sile natchnienia swego mistrza, wjego geniuszu, ktry cechuje oryginalnego myliciela (w. 87-100):

Tylko sam, komu rzadkim nadao si cudem Zczy natchnienie boskie z ziemianina trudem (...)Na witym dziejopisa janiejc urzdzie,Wskazujesz nam, co byo, co jest i co bdzie16.

Naturaln kolej rzeczy dochodzi take do swoistego popisu biegoci w opanowaniu sztuki ujmowania dziejw w wykonaniu ucznia natchnionego wszechogarniajc ide, ktry przez dusz chwil skupia na sobie ca uwag mistrza i audytorium (w. 101-210). Wreszcie

14 Ibidem, s. 81, w. 21-24.15 Ibidem, s. 82, w. 43^17.16 Ibidem, s. 84, w. 89-90, 99-100.

http://rcin.org.pl

Krasicki do Naruszewicza, Mickiewicz do Lelewela... 99

powrt w toposie skromnoci do sytuacji wyjciowej kocowa pochwaa niedocignionego w swej biegoci ogarniania i przedstawiania dziejw historyka (w. 211-228).

Wyranie wyodrbniaj si wic: uroczysty wstp, w ktrym odczucia podmiotu wypowiadane s w imieniu caej spoecznoci akademickiej (w. 1-18), oraz zakoczenie, ktre po odwoaniu si do toposu skromnoci zamyka symboliczna scena, nawizujca do tradycji wrczenia lauru akademickiego, ale tu potraktowana metaforycznie w odniesieniu do uczniw (w. 211-228).

Wiersz Do Joachima Lelewela jest romantyczn pochwa geniuszu historyka, uoon w stylu retorycznym, co jest paradoksem, podobnie jak romantyczny manifest zawarty w Odzie do modoci.

Pozostaje jeszcze do rozwaenia zasiana wczeniej wtpliwo dotyczca pokrewiestwa utworu Mickiewicza z od. W polskich poetykach, wydawanych pod koniec XVIII wieku, pojawio si stanowisko modyfikujce tradycyjne postrzeganie ody, mianowicie wskazujce na zwizek ody, przynalecej do poezji lirycznej, z wymow. Zwaszcza Filip Neriusz Golaski przypisywa odzie zdolno do wyraania gwatownych porusze serca, podziwu, radoci, wdzicznoci i uwielbienia oraz nadzwyczajnej mocy, ktr porwna mona do siy bystrej wody zaleww lub ognia z wiatrem wybuchajcego. Przyzwolenie poetyckiego uniesienia jako domeny ody wystpio jeszcze wyraniej u estetykw okresu postanisawow- skiego. Ludwik Osiski i Euzebiusz Sowacki zgodni byli co do tego, e podstawowym wyznacznikiem ody jest entuzjazm, dziki ktremu utwr powinien porywa i zachwyca suchaczy w nie mniejszym stopniu, ni przekonywa. Entuzjazm i natchnienie, wielko i moc zawartych w niej myli motywowa mialyjej wysoki ton, ale jednoczenie dopuszcza pozorn chaotyczno obrazw poetyckich.

Czytajc Mickiewicza, mam wraenie, e jego wiersz, cho nie opatrzony etykiet gatunkow, wchon rnorodne elementy emocjonalnego przekazu, czerpic z owieceniowej tradycji ody panegirycznej oraz ody filozoficznej. S tu wic obecne charakterystyczne wysokie tony pochwalne skierowane do osoby wybitnego historyka, mistrza i przyjaciela, podkrelajce jego zasugi dla rozwoju nauki historycznej i zarazem wychowawczy wpyw na grono uczniw. S rwnie do autorytatywnie przekazane prawdy filozoficzne na temat dziejw ludzkoci, idce w kierunku zaangaowania i perswazji emocjonalnej, charakterystycznej w odach romantycznych.

Ale by moe tym, co najbardziej zblia do siebie oba tak rne teksty, jest wanie staa obecno retoryki, zaznaczajca si na poziomie kompozycji, w konstrukcji monologu wypowiadanego przez podmiot, w perswazyjnym tonie tych wypowiedzi, wreszcie w stosow- noci stylu odnonie osoby historyka i tematu, jakim jest sztuka pisania historii.

http://rcin.org.pl

100 Yioletta Julkowska

Literacki portret historyka-mistrza-mwcy-poety

Pomimo doniosej kulturowo i spoecznie tematyki utworw Krasickiego i Mickiewicza uderza w nich bardzo osobisty ton, ktry sprawia, e w tekstach tych, obok bezporednie! adresatw, niezwykle wyranie zarysowuj si oba podmioty wypowiedzi, utosamianit z autorami-nadawcami tekstw.

Adam Naruszewicz w wierszu Krasickiego jawi si jako dowiadczony i zaprawiony w poszukiwaniach rdowych historyk, od lat pracujcy nad stworzeniem nowego, syntetycznego ujcia dziejw. Podobnie jak Ignacy Krasicki, jest czowiekiem sprawujcym wysokie godnoci w hierarchii kocielnej, w caoci zawdziczajcym sw pozycj krlowi. Rwnie droga wiodca obu biskupw do historii nie bya jak na owe czasy ani wyjtkowa, an niezwyka, bowiem wielu historykw rozpoczynao sw karier pisarsk od teologii, filolog! klasycznej i poezji. Znajomo sztuki pisania stanowia wic w sposb niejako naturalny cz( profesjonalnych kompetencji historyka, wzmocnionych znajomoci oglnych zasad sztuk pisania rodem z retoryki. Inaczej sprawy miay si z reprezentowan przez obu historykw koncepcj dziejw. Ta zalena bya od podzielanej przez nich wizji wiata, a wic zarazerr systemu wartoci i ocen, a ponadto od rozwoju metod i stanu bada historycznych w danyrr okresie oraz reprezentowanej przez nich indywidualnej wiadomoci epistemologicznej.

Joachim Lelewel w wierszu Mickiewicza zaznacza sw obecno po czterykro powtrzon retoryczn aklamacj, wezwaniem, ktre na zmian staj si bd to twierdzeniem, bd to pytaniem retorycznym. Wok trzech pierwszych zbudowany zosta, wypeniajcy poow utworu, pean na cze historyka-mistrza-mwcy-poety, prawdziwie romantycznego, bc yjcego i pracujcego w sposb angaujcy peni jego czowieczestwa. Czowieka rozumiejcego misj historyka jako polegajc na goszeniu prawd ywych, dziki sztuce wymowy perfekcyjnej metodzie krytyki rde, samowiadomoci metodologiczno-filozoficznej i boskiemu natchnieniu. Z kolei czwarte przywoanie nazwiska profesora, odwoujce si do jego autorytetu i jednoczenie wyraajce pen pokory postaw wobec jego wiedzy i geniuszu, zamyka oracj, stawiajc u boku mistrza jego ucznia. Zamyka to ostatnie zawoanie drug cz wiersza, wypenion panoramicznym obrazem dziejw powszechnych. Zanim przyjrzymy si historiozoficznej wymowie tego niezwykego obrazu, warto zauway, e powsta on w wyniku natchnienia, ktre za spraw mistrza udzielio si i jego uczniowi.

Mickiewicz zdaje si podziela wiadomo swego mistrza, e historia, bdc autorefleksj kultury, sama jest jej wytworem. Na ten trudny do przezwycienia subiektywizm wszelkich bada i narracji historycznych obaj widz jedn rad ufilozoficznienie historii. Tylko spogldanie na histori przez pryzmat wielkich idei poruszajcych jej bieg daje ludziom namiastk boskiego obiektywizmu, bo daje perspektyw ogarniajc dziki owym ideom ogromn przestrze i czas. Jednoczenie jest to zabieg nadajcy ludzki wymiar i sens historii. I bodaj jest to najwaniejsza lekcja znakomicie przyswojona przez poet, wystawiajca mu w oczach audytorium opini genialnego ucznia.

http://rcin.org.pl

Krasicki do Naruszewicza, Mickiewicz do Lelewela... 101

W kontekcie rozwaa na temat konstrukcji podmiotw mwicych warto przypomnie, i w obu przypadkach osoby adresatw staj si punktem odniesienia do zaprezentowania szerszej publicznoci okrelonego modelu postpowania historyka oraz tworzenia historiografii. Wobec szerokiego audytorium odbiorcw podmiot w obu utworach przyj postaw niezalenego mentora, arbitralnie formuujcego bd tylko przywoujcego zapoznane wczeniej sdy i racje. Podmiot wypowiadajcy je w licie poetyckim Krasickiego czyni to z penym przekonaniem, w przewiadczeniu racjonalnie dajcych si wyodrbni regu sztuki. Podmiot w wierszu Mickiewicza, cho wiadomy swej wiedzy i umiejtnoci, powouje si na autorytet mistrza.

Historyzm owieceniowy w ujciu Krasickiego

Krasicki przedstawi w licie poetyckim wasn wizj historiografii, wymagajcej gruntownego przewartociowania dotychczasowych sdw i ocen o czasach minionych. List by prb ogarnicia caoci problematyki zwizanej z rozumieniem historii i roli historyka, utrzyman w duchu owieceniowrym. Jednake w czci dotyczcej sposobu konstruowania narracji historycznej Krasicki do wiernie nawiza do tradycji historiograficznej czasw staroytnych. Wspczeni badacze literatury wskazuj bowiem, e rdem szczegowych uwag Krasickiego na temat konstrukcji i stylu narracji jest rozprawa Lukiana z SamosatyJak histori pisa naley, pochodzca z II wieku, przetumaczona we fragmentach przez poet:

Nieatwe to jest dzieo dzieje ludzkie gosi,Ponia, gdzie naley, gdzie trzeba, wynosi,Da pozna, jak si rzeczy na wiecie kojarz,rodek midzy podchlebstwem trzyma a potwarz,Czerpa rzeczy istot w ich waciwym rdle,Obwieszcza bez przysady, prosto, a nie podle,Co godne wiadomoci, to tylko okrela ( ...)17.

Sparafrazowane wskazania staroytnego znawcy retoryki przedstawiaj historyka nie tylko jako dajcego w swej relacji historycznej proste wiadectwo wydarze, lecz przede wszystkim jako obdarzonego gbokim namysem konstruktora obrazu przeszoci. Do jego rozlicznych kompetencji miaa nalee decyzja o tym, ktre z wydarze przekae on potomnoci jako istotne oraz w jaki sposb je oceni, czyli swoista selekcja i hierarchizacja materiau zdarzeniowego, poczona z kompetencj jzykowo-stylistyczn. Ta ostatnia wyraaa si w sugestii zastosowania w dziele historycznym stylu redniego, bdcego miar ozdobnoci sownictwa i struktur skadniowo-prozodyjnych. Historyk jako twrca narracji wystpowa mg rwnie w roli arbitra, wskazujc, ,jak si rzeczy na wiecie kojarz, czyli ustalajc rodzaj I.

I. Krasicki, D o ksidza Adama Naruszeucza... , s. 168, w. 11-17.

http://rcin.org.pl

102 Yioletta Julkowska

zwizkw i relacji midzy wydarzeniami. W konsekwencji bya to zapowied pracy konstruk cyj nej na poziomie kompozycyj nym narracj i historycznej. Powyszy sposb interpretacj i listi Krasickiego, we fragmentach odnoszcych si do wykonywanej przez historyka pracy kon cepcyjno-badawczej, wiadczy moe o wysokim poziomie wiadomoci metodologiczne poety bd o celowym nawizaniu do powszechnie respektowanej, wielowiekowej tradycj pisania historii, wywodzcej si ze staroytnej retoryki. Tworzenie tekstw o charakterz< historycznym obywao si bowiem przez wiele stuleci bez koniecznoci formuowani; odrbnych wskaza teoretycznych. Klasyczna teoria retoryczna oraz swoisty ethos historyka pojmowany jako obowizek przedstawiania prawdy, zoyy si na pragmatyczny mod historiografii obowizujcy od czasw Herodota do XVI stulecia. Dopiero humanistyczni teoria historiografii, formuujca cise normy kompozycyjne i estetyczne, stworzya specy ficzny kanon dziea historycznego, majcego imitowa styl historykw staroytnych. Rozw bada krytycznych zapocztkowany w XVII wieku zmienia stopniowo sztuk pisania historii, traktowan dotd jako umiejtno literacka, w dyscyplin naukow opart na systema^ tycznie doskonalonym warsztacie badawczym. Nie oznaczao to jednak natychmiastowegc zerwania tradycyjnych zwizkw retoryki z histori, ktra nadal wywieraa wpyw na kszta wykadu dziejw. Pisarze owieceniowi, a wrd nich Stanisaw Konarski, reprezentujc nurt retoryki systemowej, podjli walk z dominujcym wXVII wieku elokucyjnym nurten retoryki. Tak wic cytowan wypowied Krasickiego uzna mona za powrt do dawnycl rde kunsztu, nieskaonych tendencj panegiryczn czy te manier stylistyczn. Uwag Krasickiego na temat stylu narracji pozostaj w zgodzie z ogln tendencj epoki, zmierzajc; do wypracowania stylu prozy historycznej. Cechowa miay go prostota, jasno, umiarkowanie w stosowaniu rodkw retorycznych oraz zwizo wypowiedzi, stosownie dobram do materii historycznej.

W tekcie listu poetyckiego obok wskazwek, bdcych czci tego tradycyjnego modelu odnajdziemy take obszern refleksj na temat prawdy w narracji historycznej, ktra zdanien poety stanowi istot pracy historiografa. W wypowiedzi Krasickiego pobrzmiewaj wyrane wpywy idei owieceniowych. Znaczn cz rozwaa wypeni problem eliminacji jawnej fikcj z narracji historycznej, zwaszcza w odniesieniu do najdawniejszych dziejw Polski.

Nasze ojcy podciwe dobre mieli serce,Nie chcieli nawet bajek trzyma w poniewierce,Std te jeden za drugim owczym biec pdem,Skoro zega najpierwszy, wszyscy gali rzdem.Z ich aski poza morze granic naszych meta,Z ich aski rd Magoga, Tubala, Jafeta,A tak dobrze uoon, i za pilnym skademWiemy, kto naszym przodkiem, dziadem, prapradziadem18.

18 Ibidem, s. 169, w. 23-30.

http://rcin.org.pl

Krasicki do Naruszewicza, Mickiewicz do Lelewela... 103

Za penymi ironii sowami Krasickiego kryje si postulat wnikliwej krytyki rde historycznych, pozwalajcej na ustalenie autentycznoci i wiarygodnoci informacji pochodzcych z rnych przekazw. Do czasw saskich podstawowy zrb poda o przedhistorycznych dziejach Polski, pochodzcy z kronik Galla Anonima i Wincentego Kadubka, przekazywany by w wersjach wzbogaconych o szczegy, a jego wiarygodno nie bya zasadniczo kwestionowana. Dopiero uksztatowany w czasach owiecenia nowy pogld na rzeczywisto, w tym rwnie rzeczywisto przesz, przyczyni si do stopniowego eliminowania z narracji historycznej elementw jawnie fikcyjnych. Naleay do nich baniowe i mitologiczne relacje o pocztkach dynastii, pastw i narodw, barwne historie postaci legendarnych, ktrych istnienie i dziaalno nie posiadaa powiadczenia rdowego. Pojawiy si wic, obecne take w wypowiedzi Krasickiego, postulaty, aby z narracji historycznej odrzucano nie tylko elementy, ktre w konfrontacji ze rdami okazyway si fikcj, ale te i takie, ktrych nie dao si pogodzi ze zracjonalizowanym obrazem wiata, ksztatowanym przez filozofi owiecenia. Zdaniem Krasickiego dziej opis w imi prawdy historycznej powinien odrzuci wszelkie legendy i fantastyczne opowieci, ktrych waciwym miejscem jest literatura, a nie historia.

Do ciemna zawdy przeszo, po c j kunszt ciemni?Na co pisa, jeli si zmyla zda przyjemniej.Wielkie pole romansw i te kreli sztuka,Niech miejsce naszej Wandy zajmie Banialuka ( ...)19.

Stanowisko Krasickiego prezentowane w licie oznacza zatem zracjonalizowane podejcie do zagadnienia prawdy historycznej i konstrukcji narracji historycznej, zgodnie z wymogami owieceniowego historyzmu. W tym przekonaniu utwierdza nas rwnie zapowied definitywnego rozdzielenia historii witej i wieckiej, a wic wyczenia dziejw biblijnych z narracji historycznej, bdca efektem postpujcej laicyzacji mylenia" .

Historyzm romantyczny w ujciu Mickiewicza

Wiersz Mickiewicza adresowany do jego uniwersyteckiego mistrza i przyjaciela Lelewela traktowany jest przez historykw literatury jako wiadectwo historiozoficznych pogldw poety, przy czym ich rozwaaniom towarzyszy powana rnica zda co do rde inspiracji filozoficznych poety" . Z kolei zdaniem Henryka owmiaskiego, ktry jako jedyny bodaj

19 Ibidem, s. 172, w. 4548.20 Por. J. Topolski, O d Achillesa do Beatrice de Ptanissolles. Zarys historii historiografii, Warszawa 1998, s. 69-72; A. F. Grabski, Zarys historii historiografii polskiej, Pozna 2000, s. 72-77.21 Por. A. Witkowska, Historiozoficzna lekcja romantyka..., s. 23-49; S. Pigo, Historiozofia modego Mickiewicza na tle literatury wieku Owiecenia, w: idem, Z epoki Mickiewicza. Studia i szkice, Lww 1922; R. Piat, Wiersz A. Mickiewicza doJ. Lelewela, Pamitnik Literacki 1887, s. 78-94; H. Zyczyski, Adam Mickiewicz. I. Modo, Lublin 1936.

http://rcin.org.pl

104 Yioletta Julkowska

z historykw wypowiedzia si w tej kwestii, wiersz jest wymownym wiadectwem oddziaywania Lelewela na modzie akademick oraz ustalenia si jej wiatopogldu jako skutki tego oddziaywania:

Nawizywanie do wspczesnej literatury historiozoficznej wydaje si celowe tylko przy uwzgldnieniu Lelewelajako ogniwa poredniego, gdy jego oczami oglda Mickiewicz w tym czasie proces dziej owy".

Z prowadzonej przez wiele lat dyskusji wynika coraz janiej, i mody Mickiewicz swe poetyckiej interpretacji dziejw nadal charakter autorski, cho nie ukrywa fascynacji pogldami filozoficznymi Lelewela oraz w lad za nim twrcw dwch odrbnych nurtw owieceniowej filozofii: z jednej strony reprezentantw filozofii prawa natury, dla ktrych podstaw spoecznego wymiaru dziejw bya niezmienna natura ludzka, oraz z drugiej stron) przedstawicieli nurtu owieceniowego historyzmu, zwaszcza Herdera jako prekursora hi- storiozofii romantycznej. wiadczy to nie tyle o eklektyzmie filozoficznym poety, co raczej0 gbokich korzeniach romantycznej filozofii historii. Ponadto jest to porednio wiadectwo tradycji owieceniowej, reprezentowanej na pocztku XIX wieku przez uniwersytei w Wilnie, ktrego Mickiewicz by wychowankiem, zbuntowanym co prawda za spraw? Lelewela, ale przecie jednak ponad miar pilnym i zdolnym uczniem swych z ducha owieceniowych nauczycieli.

W wierszu Mickiewicza odnale mona wic idee i pogldy owieceniowe, ale waciwa ich interpretacja, jak ponad wszelk wtpliwo wykazaa Alina Witkowska, zwizana jest z wczeniejszym ich przyporzdkowaniem okrelonemu nurtowi filozofii dziejw . Przykadowo z idei rozwoju historycznego, polegajcej na walce dwu przeciwiestw: wolnoci1 despotyzmu, Mickiewicz uczyni istotny element konceptualizacji przedstawionej przez siebie wizji dziejw powszechnych, co pozwolio nada im ujcie syntetyczne. Idea ta bya co prawda eksponowana ju przez filozofw owieceniowych spod znaku praw natury, ale dopiero zwolennicy owieceniowego historyzmu odebrali jej wymow moraln i spoeczn, nadajc w zamian zabarwienie cile polityczne. Ju ten przykad wiadczy o zoonym, aczkolwiek dynamicznym charakterze powiza filozoficznych, jakie poeta-romantykprzej wraz z dorobkiem kulturowym epoki owiecenia drog akademickich wykadw Lelewela oraz samodzielnych lektur. Tak wic, cho syntetyczne ujcie historii powszechnej Mickiewicza nawizuje sw wierszowan form do tradycji poematw historiozoficznych, tojednak analiza sposobu ujcia treci historycznych przeczy temu pozornemu podobiestwu. Bowiem poprzez zdecydowane odrzucenie utartych schematw ujmowania historii na rzecz okrelonej idei rozwoju historycznego, ktra porzdkuje na poziomie inwencyjnym i dyspozycyjnym przekaz treci historycznych, Mickiewicz opowiada si ju wiadomie po stronie 22 23

22 H. owmiaski, Z dziaalnoci dydaktycznej Joachima Lelewela w Uniwersytecie Wileskim, Neodidagmata, nr VII, Pozna 1975, s. 42.23 Por. A. Witkowska, Historiozoficzna lekcja romantyka..., s. 27.

http://rcin.org.pl

Krasicki do Naruszewicza, Mickiewicz do Lelewela... 105

historyzmu, nie za po stronie statycznie i moralistycznie ujmowanych dziejw, przypominajcych swym ksztatem romans historyczny. Jest to prawdopodobnie skutek dobrze zapamitanej lekcji danej studentom przez Lelewela, poniewa ten rodzaj pisarstwa pseudohisto- rycznego, stawiany na rwni z fikcj literack, analizowany byl szczegowo we wstpie do wykadw z historii powszechnej24. Lelewel podkrela zwaszcza odmienno osiemnastowiecznej historiografii francuskiej, udramatyzowanej i uromarnowanej, w zestawieniu z historiografi angielsk, wskazujc tym samym na lece u podstaw tej odmiennoci rnice filozoficzne:

Dana wypadkom wygada dorywczo zadziwia ciekawo, obleczona historia w obraz romansu, prawda tyle zachowana, ile zaoonemu urojeniu, ile lepej dowolnoci sprzyja, wreszcie podnoszone cnoty, czernione postpki od rzutu dowcipu i ochoty chtniej ze zlej strony patrzc (...) lub niekiedy do zamierzonego celu d25.

Mickiewicz pody tropem wykadw Lelewela, a omijajc raf utopijnie ujmowanego przez wikszo historykw pocztku dziejw ludzkich, da dowd sceptycyzmu wobec docieka pozbawionych podstaw naukowych. W dynamicznym obrazie staroytnej Grecji i Rzymu podzieli sympati polityczn Lelewela dla bdcej uosobieniem wolnoci i pikna Grecji oraz antypati dla despotycznego i barbarzyskiego Rzymu. Jednak kierowany wzgldami artystycznymi dokona do dowolnie licznych zabiegw selekcji wydarze, inaczej te ni Lelewel wiza je w cigi przyczynowo-skutkowe. Uzyskany w ten sposb efekt kondensacji obrazw nada wizji historycznej autorski charakter, zbliajc j raczej do praw licencji poetyckiej anieli do wymogw sumiennoci relacji stosownej u historyka.

W sposobie oceny redniowiecza Mickiewicz podobnie jak Lelewel przeciwstawi si opinii owieconych, widzc w kulturze Europy Pnocnej stae rdo ywotnoci wspczesnej mu kultury europejskiej. Jednak i tutaj wizja poetycka gruje nad rzetelnoci w przedstawianiu faktw, a przemilczenia niewybaczalne u historyka s dla poety rdem mocy w oddziaywaniu jego obrazw. Prb samodzielnoci w ujmowaniu dziejw byy dla poety ostatnie wersy, w syntetycznym ujciu prowadzce do czasw wspczesnych, bo a do rewolucji francuskiej i epoki napoleoskiej. Wybiegajc w przyszo, poeta poddaje prbie sil swego geniuszu i natchnienia, przewiduje komplikacje polityczne po mierci Napoleona, nie wierzc, i upadek rewolucji przynis kres czasom wolnoci. Tym spojrzeniem w przyszo, uzasadnionym z punktu widzenia historiozofii romantycznej, pozostaje w zgodzie z nauk mistrza Lelewela.

24 J. Lelewel, Wstp do historii powszechnej (wykady odtworzone z notat studentw), w: idem, Dziel, opr. N . Assorodobraj, t. 2, cz.l, Warszawa 1964, s. 273.25 J. Lelewel, D zieje historii, je j bada i sztuki, w: op. cit., t. 2, cz. 2, s. 824825.

http://rcin.org.pl

106 Yioletta Julkowska

Zamiast zakoczenia

Konstrukcja paraleli jako figury kompozycyjnej pozwolia ukaza mi oba teksty, zwracajc uwag na ich rnice i trudniejsze do uchwycenia podobiestwa. Droga prowadzia do< mudnie od prby zarysowania retorycznej sytuacji wygoszenia tekstu, bdcej swoistyn komentarzem rdowym do obu wierszy, a po wielowtkow analiz utworw wraz z ict kontekstami krytyczno-literackim i filozoficzno-metodologicznym.

Dla historyka poszukujcego informacji w dziele literackim o charakterze okolicznociowym, a wic bliskim sferze zdarzeniowej, jest to dowiadczenie uczce pokory. Uwiadamia bowiem, e autorzy tekstw historycznych i literackich maj na uwadze identyczne punkt} odniesienia: czowieka i wiat. W akcie komunikacji ze swoimi czytelnikami zarwno jedni jak i drudzy odwouj si do tego samego zbioru przey i dowiadcze ludzkich, a wiaty ktre buduj, wzajemnie si uzupeniaj i domykaj. To za, co ich rni, to specyficznt sposoby, w jaki owe wiaty powstaj.

http://rcin.org.pl