Micha‚ Wali„ski MIT — MYL PIERWOTNA — REFLEKSJA...

download Micha‚ Wali„ski MIT — MYL PIERWOTNA — REFLEKSJA MITYCZNA

of 21

  • date post

    27-Jun-2015
  • Category

    Documents

  • view

    790
  • download

    0

Embed Size (px)

description

Michał WalińskiMIT – MYŚL PIERWOTNA – REFLEKSJA MITYCZNA (fragment większej całości)Poetyka Arystotelesa przynosi jedną z pierwszych w dziejach nauki prób rozróżnienia dwóch porządków – porządku doświadczenia (logos) i porządku mitu (mythos), stanowiąc zarazem – jak stwierdza E. Sarnowska:...niewątpliwie najważniejszą pozycję w procesie kształtowania się definicji terminu mythos, ze względu przede wszystkim ma powagę autora oraz konsekwencje dla późniejszego rozwoju Wiedzy o poezji.1Mit, w odróżnieniu od wypowiedzi

Transcript of Micha‚ Wali„ski MIT — MYL PIERWOTNA — REFLEKSJA...

Micha Waliski

MIT MYL PIERWOTNA REFLEKSJA MITYCZNA*

Poetyka Arystotelesa przynosi jedn z pierwszych w dziejach nauki prb rozrnienia dwch porzdkw porzdku dowiadczenia (logos) i porzdku mitu (mythos), stanowic zarazem jak stwierdza E. Sarnowska:...niewtpliwie najwaniejsz pozycj w procesie ksztatowania si definicji terminu mythos, ze wzgldu przede wszystkim ma powag autora oraz konsekwencje dla pniejszego rozwoju Wiedzy o poezji.1

Mit, w odrnieniu od wypowiedzi dialektycznej czy systematycznego wykadu, znaczy dla Arystotelesa tyle, co narracja (plot), opowie fabularna o niezmiennie tej samej osnowie, przedstawiajca legendarnych herosw i pbogw uwikanych w nadnaturalne zdarzenia opowie, ktr ponadto charakteryzuje element pierwiastka irracjonalnego i intuicyjnego. Z takim te podstawowym i najbardziej potocznym znaczeniem terminu mit spotykamy si, si tradycji, do dnia dzisiejszego. Wraz z Poetyk Arystotelesa rozpoczynaj si jednakowo wielowiekowe, niekoczce si spory na temat definicji mitu, jego genezy, roli spoeczno-kulturowej oraz stosunku do sztuki, religii czy nauki. W zalenoci od perspektywy badawczej termin ten przybiera dwa znaczenia: w s z e (tzw.* Pierwodruk w: Literatura Ludowa 1973, nr 2, s. 21-36. Fragment wikszej (nieopublikowanej) caoci. 1 E. S a r n o w s k a - T e m e r i u s z, wiat mitw i wiat znacze. Maciej Sarbiewski i problemy wiedzy o staroytnoci. Wrocaw 1969, s. 38.

1

mit waciwy) gdy mowa o opowieci sakralnej uzasadniajcej i wyjaniajcej sens wierze religijnych, kultowych i magicznych, sankcjonujcej w charakterze swego rodzaju scenariusza rytua, obrzd w tym znaczeniu termin ten przeciwstawia si bajce, legendzie, podaniu ludowemu; s z e r s z e gdy mowa o wiadomych konstrukcjach artystycznych, wiatopogldowych (ideologicznych mity spoeczne), zblionych strukturalnie i funkcjonalnie do mitw w tradycyjnym znaczeniu. Dzi jak pisz R. Wellek i A. Warren [ten] ulubiony termin krytyki literackiej obejmuje wan dziedzin znacze wspln religii, folklorowi, antropologii, socjologii, psychoanalizie i sztukom piknym. 2

Wiek XIX i XX, wraz z rozwojem wspomnianych gazi nauki, przynosz zarazem wzrost zainteresowania mitem. W zalenoci od nowych odkry naukowych, jak rwnie punktw widzenia, pojawiaj si cae szkoy bada nad mitem, majce zagorzaych zwolennikw i przeciwnikw. Nie sposb wymieni i scharakteryzowa wszystkich teorii, jakie zrodziy si w okresie ostatnich stu dwudziestu lat. W encyklopedycznym z koniecznoci skrcie ograniczymy si do przypomnienia tych najbardziej wpywowych. Odkrycie sanskrytu i rozwj bada nad jzykami indoeuropejskimi w poowie XIX w. wie si z powstaniem szkoy filologicznej F. M. Mllera, lansujcej tzw. teori mitologii przyrody, oraz szkoy naturalistycznej Mannhardta. Przeom wieku XIX i XX to wzrost znaczenia szkoy ewolucjonistycznej (pierwszego zreszt naukowego kierunku w etnologii), ktra w micie upatruje swoisty rodzaj poznania naukowego ludw pierwotnych tudzie uzasadnienie praktyk magicznych, animistycznych i totemicznych (E. Taylor, J. G. Frazer), a nastpnie bardzo zrnicowanego wewntrznie kierunku dyfuzjonistycznego (m. in. F. Ratzel i F. Boas). Przedstawicielom dwch ostatnich kierunkw przyzna naley, i jako pierwsi gosili postulat, e poznanie systemw2

A. W e l l e k i A. W a r r e n , Teoria literatury. Warszawa 1970, s. 252.

2

mitologicznych

i

sposobu

funkcjonowania

mitu

w

spoeczestwach

pierwotnych winno poprzedza badania cywilizacji znajdujcych si na wyszych etapach rozwoju. Istotny zwrot w badaniach etnologicznych, a tym samym w badaniach nad mitem, przynosi pocztek wieku XX, zwaszcza za rok 1908, kiedy to sir J. G. Frazer inauguruje now ga nauki o czowieku antropologi spoeczn. Tym samym bowiem pooono wikszy nacisk na badanie stosunkw i wizi midzyludzkich. Na podatny grunt trafia postulat szkoy socjologicznej E. Durkheima, goszcy konieczno badania spoeczestwa jako jednego organizmu, w ktrym wszelkie instytucje spoeczne i kulturowe maj charakter celowy, oraz postulat synchronicznego i funkcjonalnego badania wytworw kulturowych tego organizmu. W dziedzinie teorii mitu Durkheim i jego uczniowie (M. Mauss, H. Hubert) zwracaj uwag na bardzo istotny walor mitu, jakim jest jego integrujca funkcja w systemie spoecznoci pierwotnych. Rozwj psychologii natomiast wpywa na powstanie tzw. szkoy mitologicznej (W. Wundt), ktra w fantastycznych przedstawieniach i wizjach mitologicznych dostrzega projekcj stanw uczuciowych czowieka, wynikajc z jego skonnoci do uzewntrznienia i uprzedmiotowienia treci wasnego losu, zaprzeczajc tym samym teoriom o kracowo przeciwstawnym charakterze porzdkw logos i mythos. Osobne miejsca naley si teorii L. Lvy-Bruhla, zwaszcza tezie o prelogicznym charakterze myli pierwotnej, ktrej charakterystycznym wytworem jest mit. W tym kontekcie, szczeglnie za wobec tradycji myli Durkheima i Lvy-Bruhla, rozpatrywa trzeba zasadniczy przeom w teorii kultury, swego rodzaju rewolucj w naukach etnologicznych, jaka wie si z rokiem 1922 dat wydania powstaych z odmiennej perspektywy metodologicznej dzie: The Anderman Islanders A. R. Radcliffe-Browna oraz arcydziea B. Malinowskiego Argonauci Zachodniego Pacyfiku. Funkcjonalizm znany dzi w kilku klasycznych postaciach, z ktrych wymieni naley wanie funkcjonalistyczn3

teori kultury autora Argonautw oraz funkcjonalizm-strukturalizm A. R. Radcliffe-Browna podkrela zwizki mitu ze stanem instytucji danego spoeczestwa pierwotnego, istoty opowieci mitycznych doszukujc si w funkcji czysto pragmatycznej. Rozwinita na gruncie funkcjonalizmu szkoa mitu i rytuau (S. H. Hooke i E. O. James) sprowadzaa natomiast genez mitu do jego pokrewiestwa z obrzdem, nawizujc tym samym do dawniejszych koncepcji Frazera. Rwnolegle mniej wicej do funkcjonalizmu zrodzia si psychoanalityczna teoria C. G. Junga, w myl ktrej mity i symbole to szczeglne sposoby przejawiania si tkwicych w kolektywnej niewiadomoci tzw. archetypw, tj. potencjalnych form, struktur czy te wzorcw zachowania waciwych gatunkowi ludzkiemu, stanowicych skarbiec pradawnej wiedzy czowieka. Odkrycia Junga day asumpt do szczegowych studiw nad rol mitu i symbolu w religii, w czym wyrnili si K. Kerenyi i M. Eliade. Ten ostatni najgoniejszy bodaj ostatnio na Zachodzie teoretyk mitu i witoci nawizujc ponadto do podnej w swoim czasie teorii R. Otto, zakadajc, e mit to opowie prawdziwa, bo wita, swoj bardzo subiektywistyczn koncepcj podnis mit do rangi wiodcej potgi kulturowej. W cisym zwizku z psychologi gbi Junga, a take pod urokiem koncepcji topoi E. R. Curtiusa pozostaj te zaoenia, postulaty i osignicia tzw. krytyki mitograficzno-archetypowej (symbolicznej) w dziedzinie teorii literatury, ktrej najgoniejszymi przedstawicielami byli przed wojn L. Raglan, M. Bodkin, po drugiej wojnie wiatowej za m. iii. W. Knight, P. Wheelwright, F. Fergusson i N. Frye. Osobne miejsce naley si koncepcji kultury jako zespou form symbolicznych E. Cassirera, na gruncie ktrej mit rozumiany jest jako jedna z form wiadomoci, egzystujca do dnia dzisiejszego i suca organizacji takich poj, jak czas, przestrze itp. Inaczej mwic, mit to szczeglny wiatopogld, pewien typ mylenia w odrnieniu od innych symbolicznych form4

dziaalnoci (sztuka, nauka, literatura). Pojcie mitu rwnoznaczne jest wic dla Cassirera z myleniem mitycznym; uczony ten odmawia jednak mitowi charakteru czysto intelektualnego. Odrbny rozdzia w badaniach nad mitem stanowi orientacja marksistowska. Badacze marksistowscy (m. in. F. Ch. Kiessidi, J. P. Francjew, S. A. Tokariew, G. Thompson, I. Trencsenyi-Waldapfl) szczegln uwag zwracali i zwracaj na genez mitw, ich funkcjonalne powizanie z okrelon formacj spoeczno-ekonomiczn (spoeczestwa pierwotne, okres niewolnictwa) oraz zwizki z wierzeniami religijnymi, a zwaszcza z procesami alienacji religijnej. Warto w tym miejscu wspomnie o interesujcej prbie skojarzenia metody marksistowskiej ze strukturalizmem, jak stanowi praca D. M. Segala badacza z krgu szkoy tartuskiej inspirowana teori W. Proppa.3 Powyszy, bardzo pobieny przegld historii bada mitologicznych w ostatnich 120 latach pokazuje, jak wiele byo prb zdefiniowania pojcia mit, naukowego okrelenia funkcji mitu w odniesieniu zarwno do caych spoeczestw, jak i ycia indywidualnego czowieka, sposobw precyzowania jego roli i znaczenia w procesach kulturowych zachodzcych od czasw dziecistwa ludzkoci jak by powiedzia Lvi-Strauss do czasw nam wspczesnych. Nic dziwnego tedy, e prby stworzenia naukowej mitologii jako nowej i odrbnej dziedziny bada humanistycznych, postulowane na przeomie wieku XIX i XX, nie powiody si. Nie mogy si powie ze wzgldu na rozmaito i ilo gazi nauki, ktre przygarny oraz prboway wyjani zoon i bogat problematyk mitologiczn. Przyzna naley ewolucjonistom, e podkrelajc konieczno badania kultury i organizacji spoecznej ludw pierwotnych w pierwszym etapie, co miao uatwi zrozumienie dalszych faz rozwoju spoeczno-kulturowego jako jedni z pierwszych zwrcili uwag na stosunki czce3

D. M. S e g a l , Opyt strukturalnogo opisanija mita, [w:] Trudy po znakowym sistiemam. Tartu 1965, ss. 150158.

5

mit ze struktur mylenia i procesami intelektualnymi. W myl oglnych zaoe swojej teorii, kadc nacisk na chronologizacj procesw rozwoju spoecznego, wyodrbnili oni w dziejach czowieka etap mylenia mitycznego jako etap najniszy w historii ludzkoci, charakterystyczny dla ludw pierwotnych. Do cech wyrniajcych mylenie mityczne zaliczyli m. in. typow dla wikszoci ludw niech do przestrzegania logicznych zasad przyczynowoci i antropomorfizacj praw przyrody (animizm Taylora). W rozumieniu ewolucjonistw mity stanowiy swojego rodzaju filozofi ludw pierwotnych, magia za rodzaj prymitywnej wiedzy (koncepcja Frazera). Do teorii ewolucjonistw nawiza na pocztku XX wieku francuski socjolog L. Lvy-Bruhl, ktrego pogldy w latach midzywojennych uzyskay du popularno w rodowiskach etnopsychologw i religioznawcw (take z przyc