WŚRÓD ANIO ŁÓW I ŚWIĘTYCH - bu.umk.pl · PDF fileHISTORIA SZTUKI W...

Click here to load reader

  • date post

    01-Mar-2019
  • Category

    Documents

  • view

    218
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of WŚRÓD ANIO ŁÓW I ŚWIĘTYCH - bu.umk.pl · PDF fileHISTORIA SZTUKI W...

351

http://dx.doi.org/10.12775/AE.2014.026 _________________________________________________________________

ARCHIWUM EMIGRACJI Studia Szkice Dokumenty Toru, Rok 2014, Zeszyt 12 (2021) _____________________________________________________________

HISTORIA SZTUKI

WRD ANIOW I WITYCH EWOLUCJA FORM RZEBIARSKICH W PRACACH MARYLI LEDNICKIEJ-SZCZYTT

Magdalena KASA (Instytut Sztuki PAN, Warszawa)

Podczas wywiadu, przeprowadzonego w 1933 roku, rzebiarka Maryla Lednicka-Szczytt (18931947) wyznaa:

To za, co najgbiej odpowiada mojej potrzebie wewntrznej to tematy religijne. W pracy nad nimi znajduj w nastrj oderwania si od rzeczy konkretnych, nastrj, ktry daje mi przeycia najbardziej cenne1.

wczenie Lednicka tworzya przede wszystkim rzeby portretowe, std te intryguj-cy wydaje si intymny wydwik tej wypowiedzi. Sugeruje on, e do dzie o charakte-rze religijnym miaa bardziej osobisty stosunek i jak wykae analiza formalna odmienn wizj kompozycji rzebiarskiej. Co znamienne, w adnym ze znanych rde nie ma wzmianek, dotyczcych deklaracji wyznaniowych artystki. Nie sygnalizowa tego wtku w swoich Pamitnikach rwnie jej brat, Wacaw Lednicki2. Badajc roz-wj twrczy rzebiarki, mona spostrzec, e moment, w ktrym udzielia wspomniane-go wywiadu, stanowi cezur zarwno w jej yciu osobistym, jak i zawodowym. Roz-

1 I. Jabowska, Artystka polska we Woszech. Interview z p. Marj Szczytt-Lednick, Kobieta wspczesna 1933 nr 33, s. 591.

2 Por.: W. Lednicki, Pamitniki, t. 1, Londyn 1963; tene, Pamitniki, t. 2, Londyn 1967.

352

mow przeprowadzono na chwil przed zaplanowanym, duszym pobytem w Stanach Zjednoczonych. To wanie tam, w pniejszym okresie, artystka zrealizowaa pierw-sze rzeby na zamwienia kocielne.

W poniszym tekcie rzeb religijn bd nazywa prace funkcjonujce poza ofi-cjalnym obszarem kultu, cho wyraajce treci duchowe, podczas gdy przez rzeb sakraln rozumiem dziea liturgiczne przeznaczone do konkretnych przestrzeni ko-cielnych3. Artystka tworzya prace o jednym i drugim charakterze, niestety obecnie znanych jest ich zaledwie kilka4. W dorobku Lednickiej zagadnienia religijne pojawiy si ju we wczesnych latach 20. Z powyszego cytatu mona wywnioskowa, e tego rodzaju dziea najprawdopo-dobniej stanowiy pretekst dla osobistej ekspresji artystycznej, bdc przy tym noni-kiem najbliszych rzebiarce stylistyk formalnych. Technika ich modelowania rnia si od tej, jak autorka posugiwaa si w pracach na zamwienia prywatne oraz pu-bliczne i z pewnoci bardziej odpowiadaa jej preferencjom, gdy nie musiaa spenia niczyich oczekiwa. Co ciekawe, przy zestawieniu ze sob rzeb religijnych oraz po-wstaych w latach 40. realizacji o funkcji liturgicznej, widoczna jest zmiana w podejciu do rzeby w ogle. Droga twrcza artystki zacza si od inspiracji kulturami pozaeuropejskimi i wio-da a po wielk tradycj redniowiecznej sztuki sakralnej. Z pewnoci na pocztkowe wybory natury rzebiarskiej w duej mierze wpyna posta jej nauczyciela, mile Antoinea Bourdellea, u ktrego studiowaa w Paryu jeszcze przed I wojn wiatow. Mistrz zachca swoich uczniw do zainteresowania si nowym repertuarem tematycz-nym, w tym rzeb sakraln5. Wypada w tym miejscu przypomnie, e powrt do pierwiastkw duchowych w sztuce francuskiej sta si zauwaalny na pocztku XX wieku i by jednym z elementw odnowy religijnej we Francji6. Powiadczy to moe spora ilo powstaych wczenie grup oraz stowarzysze artystycznych, majcych na celu reform sztuki katolickiej. Ju w drugiej poowie wieku XIX istniao Socit de Saint Jean, zaoone przez duchownego Henri-Dominique Lacordairea, a w pierw-szych dwch dziesicioleciach XX wieku powstay kolejno Catholiques des beaux-arts (1909) LArche (1917), Les Artisans de lAutel (1919) czy Les Ateliers dart sacr (1919), ktrego pomysodawcami byli malarze Georges Desvallires oraz Maurice Denis7. Innym wanym francuskim artyst i teoretykiem sztuki, zainteresowanym od-now duchow i sztuk religijn, by kubista Albert Gleizes, ktrego myl odbia si szerokim echem w wiecie artystycznym8. Inspiracje religijne obecne byy rwnie

3 W. Baus, Sztuka idea sacrum. Uwagi o XIX-wiecznych korzeniach wspczesnej sy-

tuacji sztuki sakralnej, Znak 1991 nr 12, s. 53. 4 Zob.: H. Goodwin, The Harmonious Sculpture of Maryla Lednicka, The Polish Review

1946 nr 16, s. 810; I. Piotrowska, Maryla Lednicka. Great Polish Religious Sculptress (18951947), The Polish Review 1947 nr 11, s. 11; ta, Maryla Lednicka (18941947), Tygodnik Polski 1947 nr 14, s. 67; ta, The Art in Poland, New York 1947, s. 2425.

5 M. T. Diupero, Bourdelle w krgu polskim, [w:] Pary i artyci polscy 19001918. Wok E.-A. Bourdellea, [kat. wystawy]. Muzeum Narodowe w Warszawie, 18 lutego27 marca 1997. Koncepcja wystawy i katalog E. Grabska, Warszawa 1997, s. 33.

6 C. Savart, Dwa wieki sporw wok sztuki sakralnej, [w:] Historia chrzecijastwa, red. A. Corbin, Krakw 2009, s. 334.

7 The Oxford Dictionary of Christian Art and Architecture, red. T. Devonshire Jones, L. Murray, P. Murray, Oxford 2013, s. 184.

8 A. Gleizes, Posannictwo twrcze czowieka w dziedzinie plastyki, Warszawa 1927; tene, Art et religion. Art et science. Art et production, Chambry 1970.

353

w sztuce woskich futurystw9. Warto w tym miejscu doda, e wstp do katalogu mediolaskiej wystawy rzeb Lednickiej z 1926 roku, napisa Carlo Carr10, a sama artystka, bdc w Italii, uczestniczya w Midzynarodowej Wystawie Sztuki Religijnej w Padwie w 1931 roku11. Sztuka religijna bya obecna take w Polsce, stanowic natu-ralny element ycia artystycznego II Rzeczypospolitej12. Widocznym przykadem tego zjawiska byy urzdzane wystawy sztuki religijnej13, a take narastajca w latach 30. potrzeba zreformowania wspczesnej polskiej sztuki kocielnej14. Maryla Lednicka urodzia si w Moskwie w 1893 roku. Jej ojcem by Aleksander Lednicki adwokat i dziaacz spoeczny, blisko zwizany z krgami postpowo-rewolucyjnymi. Matk rzebiarki bya Maria Poczobutt-Odlanicka, pochodzca z mie-szanej rodziny polsko-rosyjskiej. Talent rzebiarski ujawni si u Lednickiej w wieku 13-14 lat, na zajciach z modelowania w czasie nauki na moskiewskiej pensji u pani Wiaziemskiej. W tym czasie Lednicka cakowicie wiadomie zainteresowaa si t wanie gazi sztuki15. Zdolnoci artystyczne zostay przychylnie przyjte przez ro-dzin, ale niepotraktowane powanie przez ojca, ktry nie przewidywa dla crki dal-szej nauki oraz koniecznoci pracy zarobkowej. By zwolennikiem tradycyjnego wy-ksztacenia dla kobiet, tak wic i ich roli w spoeczestwie. Niebawem Lednick wy-sano do Warszawy na pensj Anieli Wereckiej, ktr ukoczya w 1912 roku. Po po-wrocie do Moskwy jej zainteresowania rzebiarskie nie miny i w tym samym roku rozpocza studia w Szkole Sztuk Piknych pod kierunkiem, midzy innymi, Wadimi-ra Domogackiego16. Wedug relacji jej brata, siostra nie lubia Rosji i marzya o stu-diach w Paryu, pod kierunkiem mile Antoinea Bourdellea17, ktry prowadzi pra-cowni dla kobiet. Rok wczeniej z Moskwy wyjechaa Wiera Muchina, ktra zacza

9 Przykadem moe by podpisany przez futurystw Manifest Sztuki Sakralnej, pierwotnie wydrukowany w Gazetta del Popolo (23.06.1931).

10 Marie Lednicka-Szczytt. Mostra Personale, Milano 1926. 11 Esposizione internazionale darte sacra cristiana moderna, 19311932, Padova 1931. 12 Zob.: W. Skrodzki, Polska sztuka religijna 19001945, Warszawa 1989. 13 Pierwsze istotne ekspozycje sztuki religijnej odbyy si jeszcze przed Wielk Wojn;

zob.: O. Rudenko, Wystawa Liturgiczna we Lwowie 1909 roku wobec wspczesnej sztuki ko-cielnej, Teka Komisji Polsko-Ukraiskich Zwizkw Kulturowych 2007, s. 5364; Pierwsza Wystawa wspczesnej polskiej sztuki kocielnej im. Piotra Skargi w Krakowie, Krakw 1911. W dwudziestoleciu midzywojennym: Wystawa polskiej sztuki religijnej na lsku (katalog tymczasowy), Katowice 1931; Katalog wystawy sztuki religijnej i kocielnej w Czstochowie. Maj- wrzesie 1934, Warszawa 1934.

14 K. Mitera, Ku odrodzeniu sztuki religijnej, Gos Plastykw 1934 nr 912, s. 139143; Sz. Dettloff, Czstochowa. Wystawa Sztuki Religijnej i Kocielnej, Gos Plastykw 1934 nr 912, s. 185186; O polskiej sztuce religijnej, red. J. Langman, Katowice 1932.

15 W. Lednicki, Pamitniki, t. 2, s. 293. 16 Wadimir Domogacki (18761939), rosyjski rzebiarz. Studiowa na Uniwersytecie Mo-

skiewskim (18971902). Pobiera take prywatne lekcje rzeby u Siergieja Volnuchina. Odby kilka podry artystycznych do Parya (1896, 1900, 1907, 1912) oraz Woch (1901). Wykada w Szkole Sztuki Stosowanej Stroganowa w Moskwie w latach 19081910 (obecnie Moskiewski Pastwowy Artystyczno-Przemysowy Uniwersytet imienia Sergieja Grigoriewicza Stroganowa). W latach 19231925 pracowa w Galerii Trietiakowskiej (praca naukowa nad histori i teori rzeby oraz restauracja dzie). Czonek Moskiewskiego Zwizku Rzebiarzy w Moskwie. Two-rzy przede wszystkim rzeb portretow (Franciszek Liszt, Karol Marx, Lew Tostoj, Portret syna), kobiece akty (Tors kobiecy, Kobieta, Amazonka) czy figurki zwierzt. Obecnie wikszo jego dorobku przechowywana jest w Galerii Trietiakowskiej w Moskwie.

17 W. Lednicki, Pamitniki, t. 2, s. 296.

354

studia pod jego kierunkiem18. W tym samym czasie w pracowni rzebiarza studioway te Polki: Jadwiga Bohdanowicz19, Janina Broniewska20, Luna Drexler21 czy Mika Mickun22. W 1913 roku Lednicka wyjechaa do Parya i rozpocza studia w Acadmie de la Grande Chaumire, w pracowni Bourdellea pedagoga zaangaowanego zarwno w nauk zawodu, jak i teori rzeby. Rodzina artystki miaa sporo znajomych, przeby-wajcych wczenie w stolicy Francji, i moda rzebiarka szybko zaaklimatyzowaa si w rodowisku kolonii polskiej. Bezpieczestwo finansowe zapewniy jej rodki mate-rialne ojca. Wybuch I wojny wiatowej zaskoczy arty