Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

40
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” MINISTERSTWO EDUKACJI NARODOWEJ Elżbieta Piórkowska Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką 513 [01].Z3.02 Poradnik dla ucznia Wydawca Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy Radom 2006

Transcript of Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

Page 1: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MINISTERSTWO EDUKACJI NARODOWEJ Elżbieta Piórkowska Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką 513 [01].Z3.02 Poradnik dla ucznia Wydawca Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy Radom 2006

Page 2: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1

Recenzenci: dr Elżbieta Jaszczyszyn mgr Elżbieta Leszczyńska Opracowanie redakcyjne: mgr Elżbieta Piórkowska Konsultacja: mgr Zenon W. Pietkiewicz

Poradnik stanowi obudowę dydaktyczną programu jednostki modułowej 513[01].Z3.02 Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką, zawartego w modułowym programie nauczania dla zawodu opiekunka dziecięca. Wydawca Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy, Radom 2006

Page 3: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2

SPIS TREŚCI 1. Wprowadzenie 3 2. Wymagania wstępne 5 3. Cele kształcenia 6 4. Materiał nauczania 7

4.1. Zarys historii muzyki 7 4.1.1. Materiał nauczania 7 4.1.2. Pytania sprawdzające 9 4.1.3. Ćwiczenia 9 4.1.4. Sprawdzian postępów 10 4.2. Podstawowe pojęcia muzyczne 11 4.2.1. Materiał nauczania 11 4.2.2. Pytania sprawdzające 15 4.2.3. Ćwiczenia 16 4.2.4. Sprawdzian postępów 18 4.3. Podział instrumentów muzycznych 19 4.3.1. Materiał nauczania 19 4.3.2. Pytania sprawdzające 23 4.3.3. Ćwiczenia 23 4.3.4. Sprawdzian postępów 24 4.4. Piosenka i jej wykorzystanie w pracy z dziećmi 25 4.4.1. Materiał nauczania 25 4.4.2. Pytania sprawdzające 27 4.4.3. Ćwiczenia 27 4.4.4. Sprawdzian postępów 28 4.5. Metodyka zajęć muzycznych 29 4.3.1. Materiał nauczania 29 4.3.2. Pytania sprawdzające 31 4.3.3. Ćwiczenia 31 4.3.4. Sprawdzian postępów 33

5. Sprawdzian osiągnięć 34 6. Literatura 39

Page 4: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3

1. WPROWADZENIE

Poradnik ten pomoże Ci w przyswojeniu wiedzy o historii muzyki, podstawowych pojęciach muzycznych, podziale instrumentów, piosence i jej wykorzystaniu w pracy z dziećmi oraz metodyce zajęć muzycznych.

W poradniku zamieszczono: 1. Wymagania wstępne, czyli wykaz niezbędnych umiejętności i wiedzy, które powinieneś

mieć opanowane, aby przystąpić do pracy z poradnikiem. 2. Cele kształcenia tej jednostki modułowej. 3. Materiał nauczania umożliwiający samodzielne przygotowanie się do wykonania ćwiczeń

i zaliczenia sprawdzianów. Obejmuje on również ćwiczenia, które zawierają: − opis działań, jakie powinieneś wykonać, − wykaz materiałów i narzędzi potrzebnych do ich wykonania.

4. Zestaw zadań testowych sprawdzający poziom przyswojonych wiadomości i ukształtowanych umiejętności.

5. Wykaz literatury, z jakiej możesz korzystać podczas nauki.

Jeżeli masz trudności ze zrozumieniem tematu lub ćwiczenia, to poproś nauczyciela lub instruktora o wyjaśnienie. Poradnik nie może być traktowany jako wyłączne źródło wiedzy. Wskazane zatem jest korzystanie z innych dostępnych źródeł informacji.

Page 5: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4

Schemat układu jednostek modułowych

513[01].Z3.01 Stymulowanie rozwoju dziecka poprzez wykonywanie prac technicznych i plastycznych

513[01].Z3.02 Wspomaganie rozwoju dziecka

muzyką

513[01].Z3.03 Wspomaganie rozwoju

dziecka literaturą dziecięcą

513[01].Z3 Prace artystyczne

i techniczne

Page 6: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć: - zgłębiać treści materiałów nauczania i odpowiadać na pytania sprawdzające oraz

wykonywać zadania kontrolne, - poszerzać i uzupełniać swoją wiedzę i umiejętności, korzystając z różnych źródeł

informacji (np. literatura, internet, wymiana doświadczeń koleżeńskich, pomoc nauczyciela lub instruktora),

- rozwiązywać określone zadania i problemy teoretycznie i praktycznie, - uczestniczyć w działaniach warsztatowych, projektach i prezentacjach, - śpiewać dzieciom piosenkę, - posługiwać się wybranym instrumentem perkusyjnym oraz prostym instrumentem

melodycznym (flet, dzwonki), - wyklaskać lub wystukać łatwe schematy rytmiczne, - odtwarzyać głosem nieskomplikowane zdania muzyczne.

Page 7: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć: - zinterpretować zapis nutowy, - posłużyć się prostymi instrumentami muzycznymi, - nauczyć dzieci słuchania muzyki, - zaśpiewać dzieciom piosenki, - nauczyć dzieci tekstów i melodii piosenek, - opracować proste układy ruchowe i taneczne stosownie do okresu rozwojowego dziecka, - wykorzystać zestawy perkusyjne do ilustracji tekstu i rytmu w piosence, - stworzyć płytotekę dziecięcą, - utworzyć zbiór tekstów piosenek dziecięcych, - dobrać repertuar muzyczny do wieku dziecka.

Page 8: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

7

4. MATERIAŁ NAUCZANIA 4.1. Zarys historii muzyki 4.1.1. Materiał nauczania

Muzyka w swej istocie zawsze była dla ludzkości zjawiskiem religijnym, świętą, nienaruszalną siłą, zdolną kierować losami świata i ludzkiego istnienia. Podwalinami muzyki były: mowa, krzyk, jęk i inne objawy głosowej aktywności. Towarzyszy ona człowiekowi od wczesnego dzieciństwa i jest swoistym, naturalnym językiem rozumianym przez każdego członka danej wspólnoty. Encyklopedyczna definicja muzyki mówi, że jest to: „sztuka organizacji dźwięków, które w realizacji przebiegają przede wszystkim w czasie, źródłem dźwięku może być ludzki głos, instrument muzyczny, generator elektryczny; współczynniki muzyki, to: melodia, rytm, harmonia, dynamika, agogika, artykulacja, kolorystyka, forma” [1, s. 549].

Żadna inna sztuka nie potrafi tak oddziaływać na fizjologię oraz sferę uczuciową naszej psychiki. Dzięki komunikatywności i bezpośredniości może wywoływać stereotypowe reakcje i odruchy fizjologiczne, jak np.: przyspieszona lub zwolniona praca serca, zmiana ciśnienia, oddechu czy dreszcze. W czasach pierwotnych wierzono w uzdrawiającą siłę muzyki oraz w jej hipnotyczne działanie. Dostrzeżono jej zbawienny wpływ na rozwój fizyczny, a zwłaszcza na system nerwowy człowieka. Badania niemieckiego laryngologa H. Gutzmanna wykazały, iż śpiew, a szczególnie ćwiczenia wokalne, dzięki swemu oddziaływaniu na funkcje płuc, akcję serca i przemianę materii, wywierają na zdrowie człowieka tak korzystny wpływ, jakim nie może wykazać się żaden rodzaj gimnastyki [4, s. 37].

Wiele tysiącleci trwał proces kształtowania się dźwięku. Początkowo były to zjawiska akustyczne o nieokreślonej wysokości, a często o glissandowym przebiegu. W okresie rodowo – plemiennym i w następnych etapach, muzyka posiadała dwie charakterystyczne cechy: – monodię – jednogłosowość, – synkretyzm – czyli łączenie śpiewania ze słowem, gestem i potem z tańcem.

Jedna z najstarszych kultur muzycznych pochodzi z Chin. Sposób śpiewania przypominał nieco brzmienie towarzyszących mu instrumentów. Wówczas powstała muzyka kultowa, wokalna, ludowa i kameralna. W mitologii hinduskiej pojawia się opis stworzenia świata, w którym mowa jest o potężnym, ogłuszającym pra - dźwięku. Więcej informacji znajdziesz w książce Krawczyk D.: Mała historia muzyki kościelnej. Kraków 2003, Wydawnictwo M.

Zręby pierwszego teoretycznego systemu, łączącego muzykę, magię, astrologię i matematykę powstały w Mezopotamii [11]. U Egipcjan muzyka pozostawała w ścisłym związku z religią i sposobem spędzania wolnego czasu. Oprócz muzyki wokalnej rozwinęła się także muzyka instrumentalna.

W starożytnej Grecji dominowała muzyka wokalna. Związana była z poezją, dramatem i także obrzędami religijnymi. Grecy stworzyli szereg skal, stosowali rytmikę poetycką oraz notację literową. Dociekliwy Pitagoras, na podstawie swoich badań stworzył zadziwiającą teorię kosmiczną, w myśl której wszechświat jest harmonijnie zestrojoną, brzmiącą przestrzenią, zaś odległości między siedmioma planetami, krążącymi wokół Słońca, odpowiadają stosunkom liczbowym siedmiu podstawowych dźwięków, których pochód nazwał matematyk skalą muzyczną. Więcej przeczytaj w publikacji K. Fangorowa.: Zarys historii muzyki. Kraków 2001, Impuls.

Page 9: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

8

Współcześnie można wyodrębnić następujące rodzaje muzyki: – muzyka poważna, – muzyka ludowa, – muzyka popularna, – muzyka jazzowa, – muzyka rockowa, – muzyka bluesowa, – muzyka country, – muzyka soul, – muzyka religijna, – muzyka taneczna i baletowa, – poezja śpiewana, – muzyka filmowa, – muzyka elektroniczna i eksperymentalna.

W najstarszych tradycjach kultury zrodziły się pierwsze koncepcje wychowania muzycznego, które czerpały z dojrzałości myśli starożytnych (Platon, Arystoteles) i rozwijały się w kolejnych epokach historycznych (począwszy od muzyki ludów pierwotnych, poprzez średniowiecze, renesans, barok, klasycyzm, romantyzm oraz muzykę XX wieku).

Spośród wielu licznych najdojrzalsze i najbardziej efektywne z punktu widzenia muzycznego wychowania małego dziecka są koncepcje: E. J. Dalcroze’a, C. Orffa, Z. Kodaly’a, R. Labana, E. Gordona, J. Mursella, S. Suzuki.

Jednym z pierwszych pedagogów XX w., który dostrzegł możliwość wykorzystania wychowania muzycznego w kształceniu cech osobowości dziecka był Emil Jaques - Dalcroze. Wyodrębnił on trzy zasadnicze elementy muzyki: rytmikę połączoną z kształceniem słuchu, solfeż i improwizację fortepianową. W praktyce przedszkolnej możliwe było realizowanie rytmiki. Dwa pozostałe przedmioty ze względu na stopień trudności materiału nauczania i konieczność posiadania pewnych umiejętności w zakresie gry na fortepianie oraz dyspozycji słuchowych mogą być prowadzone w cyklu kształcenia muzyka zawodowego [6, s. 9 – 10].

Kolejnym uznanym systemem jest system Carla Orffa. W przypadku tego niemieckiego kompozytora tworzenie, odtwarzanie i słuchanie muzyki stanowi nierozłączną całość. Wyróżnia on trzy główne cechy tego systemu: - rozpoczynanie kontaktów dzieci z muzyką powinno być połączone z ich naturalnymi

potrzebami, czego dydaktyczną konsekwencją jest wyjście od zabawy muzycznej, - duża rola czynnika kreatywnego, czyli stosowanie improwizacji ruchowej, wokalnej

i instrumentalnej, - odpowiednio dobrany materiał muzyczny [6, s.12 – 15].

Szczególną uwagę przywiązuje się do rozbudzania aktywności twórczej dziecka poprzez improwizacje, tworzenie instrumentów i akompaniamentu do muzyki.

Nieco innym systemem jest rozpowszechniony na Węgrzech system Zoltana Kodaly’a. W tym procesie wychowania muzycznego najważniejszy jest śpiew dziecka i słuchanie muzyki. System ten zakłada przeprowadzanie selekcji, w wyniku której uzdolnieni uczniowie kierowani są do klas o zwiększonej ilości zajęć muzycznych. Nadaje to metodzie Kodaly’a elitarnego charakteru. Koncepcją, o której należałoby wspomnieć jest gimnastyka twórcza R. Labana. Zgodnie z założeniami zajęcia powinny przybierać formę zadań otwartych, a elementami towarzyszącymi ich wykonywaniu jest rytm i muzyka.

Bardzo rozpowszechnioną teorią uczenia muzyki, szczególnie w USA jest koncepcja E. Gordona. Zakłada ona, że nauczanie muzyki należy rozpoczynać od słuchania, a nie od wykonawstwa. Nieformalne działania edukacyjne polegają na śpiewaniu melodii i rytmiczanek bez słów w różnych skalach i rytmach dla niemowląt i małych dzieci.

Page 10: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

9

Należy też wspomnieć o amerykańskim systemie Jamesa Mursella, charakteryzującym się szczegółową interpretacją form i metod pracy muzycznej z dziećmi oraz systemie powszechnego wychowania muzycznego Schinichi Suzuki z Japonii. W japońskiej koncepcji wprowadzono na masową skalę naukę gry na skrzypcach od bardzo wczesnego dzieciństwa. Więcej przeczytaj w książkach Z. Burowska: Współczesne systemy wychowania muzycznego. WSiP, Warszawa 1976; M. Przychodzińska – Kaciczak: Muzyka i wychowanie. Nasza Księgarnia, Warszawa 1989.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 1. Jak zdefiniujesz pojęcie muzyki? 2. Jakie znasz światowe systemy wychowania muzycznego? 3. Co wiesz na temat ogólnych założeń poznanych przez Ciebie systemów wychowania

muzycznego? 4. Jakiej muzyki najchętniej słuchasz? - opowiedz o niej. 5. Jakie są współczynniki muzyki? 4.1.3. Ćwiczenia Ćwiczenie 1

Słuchanie fragmentu utworu i określanie rodzaju muzyki. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) wysłuchać fragmentów utworów muzycznych, 2) spróbować określić, które z nich były wokalne, wokalno – instrumentalne lub tylko

instrumentalne, 3) przyporządkować słyszaną muzykę do epoki lub gatunku muzycznego.

Wyposażenie stanowiska pracy: - nagrania audio (Strangers in the night F. Sinatra, Toccata i fuga d – moll J. S. Bach, Walc

op. 34 nr 1 As – Dur F. Chopin), - odtwarzacz kasetowy lub odtwarzacz CD. Ćwiczenie 2

Słuchania muzyki i opowiadania o niej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś: 1) posłuchać fragmentu muzycznego, 2) opowiedzieć o nim w formie zwerbalizowanej lub niezwerbalizowanej (za pomocą

rysunku, gestu, itp.).

Wyposażenie stanowiska pracy: - nagrania audio (Lot trzmiela N. Rimski – Korsakow, Taniec z szablami A. Chaczaturian,

Łabędź C. Saint Saens), - odtwarzacz kasetowy lub odtwarzacz CD, - kredki, - kartki.

Page 11: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

10

4.1.4. Sprawdzian postępów Czy potrafisz: Tak Nie

1) opisać własnymi słowami definicję muzyki? ¨ ¨ 2) podać nazwiska twórców światowych systemów wychowania

muzycznego? ¨ ¨

3) przedstawić ogólne cechy wybranego systemu wychowania muzycznego? ¨ ¨

4) opowiedzieć o słuchanej przez siebie muzyce? ¨ ¨ 5) wymienić współczynniki muzyki? ¨ ¨

Page 12: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

11

4.2. Podstawowe pojęcia muzyczne 4.2.1. Materiał nauczania

Treści zawarte w tym rozdziale wprowadzą Cię w świat muzyki i pomogą zrozumieć jego zasadniczą prostotę. Pojęcia wyjaśnione tutaj są wspólne dla wszystkich rodzajów muzyki: klasycznej, ludowej, rocka, bluesa, popu, soulu itp. Zrozumienie tych fundamentalnych terminów będzie pomocne w aktywnym obcowaniu z muzyką.

Muzyka w istocie jest syntezą wielu elementów: rytmu, melodii, metrum, tempa, harmonii, dynamiki, agogiki, artykulacji, frazowania, kolorystyki dźwiękowej i struktury formalnej (budowy utworu) [5, s. 7].

Zanim wynaleziono jakąkolwiek technologię nagrywania, ludzie potrzebowali jakiegoś sposobu zapisu i przekazu muzyki. Liczne próby zaowocowały powstaniem pisma nutowego. Nuta (łac.), to znak graficzny w piśmie nutowym, określający wysokość dźwięku oraz jego wartość rytmiczną [2, s. 127]. Pismo nutowe jest systemem znaków graficznych, służących do notacji wszystkich muzycznych cech dźwięków oraz sposobów ich realizacji w utworze muzycznym [2, s. 144]. Podstawą tego pisma jest pięciolinia – element podstawowy pisma nutowego, składający się z pięciu równoległych linii poziomych, na których (nad i pod) umieszcza się nuty wskazujące wysokość dźwięków.

Rys. 1. Pięciolinia

W muzyce istnieje siedem literowych nazw dźwięków, które są przyporządkowane do

białych klawiszy fortepianu i odpowiadające im nazwy solmizacyjne (do, re, mi fa, sol, la si, do). Powtarzają się one kolejno w każdej oktawie, tworząc podstawową skalę dźwięków. Nazwy dźwięków odpowiadające czarnym klawiszom tworzone są od nazw literowych i traktowane jako podwyższenia lub obniżenia dźwięków podstawowej skali.

Tab.1. Nazwy literowe i solmizacyjne dźwięków

c

do

d re

e

mi

f

fa

g

sol

a la

h si

c

do

W celu ustalenia położenia dźwięku na linii używamy klucza [10, s. 8]. Istnieją trzy

grupy kluczy: C, G i F. Klucz wiolinowy ma kształt zakrętasa, który rozpoczyna się na drugiej linii, określając pozycję dźwięku g. Klucz basowy rozpoczyna się na czwartej linii od dołu ustalając pozycję dźwięku f.

Page 13: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

12

Rys.2. Klucz wiolinowy na pięciolinii

Rys. 3. Zapis nut w kluczu wiolinowym

Rys. 4. Zapis nut w kluczu basowym

Klucz basowy rozpoczyna się na czwartej linii od dołu ustalając pozycję dźwięku f, tak więc linie oznaczają położenie dźwięków: g, h, d, f, a, a pola a, c e, g. Muzykę dla wielu instrumentów można zapisywać w jednym kluczu – do wyjątków należy m. in. fortepian, ponieważ posiada bardzo szeroki rejestr i w rezultacie jego notacja wymaga klucza basowego dla lewej ręki oraz wiolinowego dla prawej.

Obydwie pięciolinie połączone są klamrą (akoladą). Przy zapisie nut możemy stosować w razie potrzeby tzw. linie dodane. Są to krótkie linie umieszczone nad lub pod pięciolinią dla dźwięków, które leżą zbyt wysoko lub zbyt nisko, aby je można było zapisać na pięciolinii [10, s. 9 – 10].

Istnieje także klucz altowy, przeznaczony specjalnie dla altówki. Czasem można spotkać w zapisach nutowych klucz tenorowy – używany w przypadku wiolonczeli, fagotu i puzonu. Oba te klucze należą do grupy kluczy C. Do dziś w użytku pozostały klucze z grupy G - wiolinowy (skrzypcowy) dla notowania wysokobrzmiących instrumentów, wysokich głosów i prawej ręki instrumentów klawiszowych. Z grupy kluczy F – klucz basowy dla niskobrzmiących instrumentów, niskich głosów i lewej ręki instrumentów klawiszowych, a z grupy C – klucz altowy oraz czasem jeszcze tenorowy. [2, s. 91].

Page 14: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

13

wiolinowy

grupa G g1

basowy kontrabasowy

grupa F f f

mezzosporanowy

grupa C c1

altowy tenorowy

grupa C c1 c1

Rys. 5. Grupy kluczy

Czas trwania dźwięku (wartość rytmiczną) przedstawiamy za pomocą jednostek

rytmicznych: całej nuty, półnuty, ćwierćnuty, ósemki, szesnastki, trzydziestodwójki i sześćdziesięcioczwórki.

cała nuta

półnuta

` ćwierćnuta

ósemka

szesnastka

trzydziestodwójka

sześćdziesięcioczwórka

Rys. 6. Wartości rytmiczne nut

Page 15: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

14

Każdy dźwięk w melodii ma określony czas trwania i wartość rytmiczną. Do przedstawienia tej wartości służą określone znaki umieszczone na pięciolinii. Znaki te mówią wszystko na temat długości dźwięku i szybkości jego wydobywania [10, s. 17].

Istnieje kilka „kopii” każdego dźwięku na klawiaturze. Odległość dwóch najbliższych dźwięków o tej samej i podobnym brzmieniu, lecz o różnej wysokości nazywamy oktawą czystą.

a a1 a2 220 Hz 440 Hz 880 Hz

Rys.7. Dźwięk a w różnych oktawach Inne znaki i symbole służące do zapisywania melodii i rytmu to:

- metrum, - krzyżyki, - bemole, - kasowniki, - pauzy, - takty.

Rys. 8. Oznaczenie taktowe (metrum)

Wszelkie zapisy nutowe piosenek dla dzieci sporządzone są w obrębie gamy – skali

diatonicznej, zwykle durowej lub molowej, której poszczególne składniki w nie zmienionym stosunku wzajemnych odległości przeniesione zostały na pewną ściśle określoną wysokość [7, s. 69].

Page 16: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

15

Muzyka składa się z melodii, rytmu i harmonii. Harmonia zależy od akordów. Akord zawierający trzy różne dźwięki jest nazywany trójdźwiękiem. Wyróżniamy cztery rodzaje trójdźwięków: durowy, molowy, zwiększony, zmniejszony [10, s. 44]. Mają one odmienny charakter. Trójdźwięk molowy wydaje się smutny w porównaniu do durowego.

trójdźwięk durowy c e g interwały 2 tony 1 ½ tonu trójdźwięk molowy c es g interwały 1 ½ 2 trójdźwięk zwiększony c e gis interwały 2 2 trójdźwięk zmniejszony c es ges interwały 1 ½ 1 ½

trójdźwięk trójdźwięk trójdźwięk trójdźwięk durowy molowy zwiększony zmniejszony

Rys. 9. Rodzaje trójdźwięków

Organizując zajęcia edukacyjne należy uwzględnić zadania mające na celu uwrażliwienie dziecka na różne elementy muzyki: wysokość dźwięku, kierunek linii melodycznej, barwę dźwięku, dynamikę, kształcenie poczucia rytmu, kształcenie poczucia tempa, strukturę formalną utworu.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 1. Jakie są elementy składowe utworu muzycznego? 2. Jakich symboli i znaków muzycznych potrzebujesz do zapisania i odczytania utworu

muzycznego? 3. Czy potrafisz zaśpiewać gamę (rozpoczynając od dowolnego dźwięku), używając nazw

literowych i solmizacyjnych? 4. Która z podstawowych wartości rytmicznych jest najkrótsza, a która trwa najdłużej? 5. Czy po wysłuchaniu utworów muzycznych potrafisz określić, jakimi elementami

muzycznymi się różnią? 6. Czy potrafisz rozpoznać metrum słuchanego utworu?

Page 17: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

16

4.2.3. Ćwiczenia Ćwiczenie 1

Rytmizacja tekstu i porównywanie wartości rytmicznych ze sobą.

A - la E - la

Rysunek do ćwiczenia 1

E - ne du - e ri - ke fa - ke

Rysunek do ćwiczenia 1

Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) wypowiedzieć rytmicznie tekst, 2) przeliczyć wartości rytmiczne i porównać je, 3) powiedzieć ile mniejszych wartości można zmieścić w jednej większej?

Wyposażenie stanowiska pracy: - kartki z zapisem ćwiczenia. Ćwiczenie 2

Określanie na ilu różnych dźwiękach można zagrać te rysunki.

Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) przyjrzeć się rysunkom, 2) spróbować je zagrać lub zaśpiewać, pamiętając, że symbolom na tej samej wysokości

odpowiada ten sam dźwięk,

Page 18: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

17

a)

Rysunek do ćwiczenia 2 b)

Rysunek do ćwiczenia 2

3) następnie narysować własną melodię złożoną z trzech dźwięków, 4) odtworzyć ją na dzwonkach lub głosem.

Wyposażenie stanowiska pracy: - kartki z rysunkami melodii do zaśpiewania, - dzwonki. Ćwiczenie 3

Podpisywanie nazwy dźwięków.

Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) przypomnieć nazwy literowe i solmizacyjne dźwięków, 2) podpisać nuty dowolnie wylosowanej piosenki dziecięcej nazwami solmizacyjnymi

i literowymi.

Wyposażenie stanowiska pracy: - kartki z zapisem nutowym piosenek (U. Smoczyńska – Nachtman: Kalendarz muzyczny

w przedszkolu. WSiP, Warszawa 1992; U. Smoczyńska – Nachtman: Podajmy sobie ręce!. WSiP, Warszawa 1989; B. Podolska: Z muzyką w przedszkolu. WSiP, Warszawa 1987)

- długopisy lub ołówki.

Page 19: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

18

Ćwiczenie 4 Rozróżnianie trójdźwięku durowego i molowego.

Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) dobrać się w parę lub dwójkę, 2) ustawić się razem z partnerem po obwodzie koła tak, by utworzyć dwa współśrodkowe

koła, 3) reagować klaskaniem na trójdźwięki durowe, jeśli znajdujesz się w kole zewnętrznym, 4) reagować klaskaniem na trójdźwięki molowe, jeśli znajdujesz się w kole wewnętrznym.

Wyposażenie stanowiska pracy: - dowolny instrument melodyczny (pianino, flet prosty, dzwonki). 4.2.4. Sprawdzian postępów Czy potrafisz: Tak Nie

1) wymienić elementy składowe utworu muzycznego? ¨ ¨ 2) zinterpretować symbole i znaki muzyczne, wykorzystane do zapisu

muzyki? ¨ ¨

3) zaśpiewać dźwięki gamy lub piosenki dla dzieci używając nazw solmizacyjnych i literowych? ¨ ¨

4) posłużyć się zapisem nutowym podczas wykonywania i notowania krótkich utworów muzycznych? ¨ ¨

5) opisać różnice między prezentowanymi utworami muzycznymi? ¨ ¨ 6) odtworzyć prosty zapis nutowy za pomocą instrumentu muzycznego? ¨ ¨

Page 20: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

19

4.3. Podział instrumentów muzycznych 4.3.1. Materiał nauczania

Instrument muzyczny, to przyrząd służący muzykowi do wykonywania muzyki w inny sposób, niż za pomocą głosu ludzkiego. Cechą, która pozwala odróżniać poszczególne rodzaje instrumentów jest ich brzmienie. Podstawowa klasyfikacja instrumentów została przedstawiona w 1914 r. przez Austriaków: E. M von Hornbostela i C. Sachsa. Przyjęli oni dwa zasadnicze kryteria podziału: naukowe i praktyczne.

Podział naukowy wyróżnia: - idiofony, - membranofony, - aerofony, - chordofony, - elektrofony.

Podział praktyczny (oparty na zasadach akustyki) wygląda następująco:

Rys. 10. Podział instrumentów muzycznych

Podział instrumentów

Instrumenty strunowe

Instrumenty dęte

Instrumenty perkusyjne

smyczkowe

szarpane

klawiszowe

drewniane

blaszane

o określonej wysokości dźwięku

o nieokreślonej wysokości dźwięku

klawiszowe

Page 21: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

20

Instrumenty perkusyjne o określonej wysokości dźwięku, to: - dzwonki, - wibrafon, - ksylofon, - metalofon.

Instrumenty o nieokreślonej wysokości dźwięku, to: - trójkąt, - bębenek, - kołatka, - talerze, - grzechotki, - trójkąty, - tamburyno, - pudełko akustyczne, - blok akustyczny, - drewienka, - pudełko sztabkowe, - gestodźwięki – wykonywanie odgłosów klaskania, klepania, pocierania, pstrykania,

tupania; używanie tych dźwięków do ćwiczeń, zabaw, tańców, oraz ilustrowania piosenek [2, s. 343]. Zafascynowanie dźwiękiem, a szczególnie jego wydobyciem, obserwujemy u dzieci

właściwie już od niemowlęctwa. Wśród pierwszych zabawek największym zainteresowaniem cieszą się przeróżne grzechotki, terkotki, dzwoneczki, płaczące lalki, piszczałki, rechoczące żabki itp.

W pracy z małym dzieckiem należy pamiętać o tym, że powinno się wykorzystywać przede wszystkim naturalne efekty perkusyjne, takie jak: klaskanie, tupanie, pocieranie dłońmi, stukanie, kląskanie, darcie papieru, przelewanie wody, oraz bardzo proste instrumenty perkusyjne (grzechotka, kołatka, bębenek). Instrumentami perkusyjnymi można urozmaicać melodię śpiewanych piosenek, wykonywać ich rytm, a także wykorzystać do zabaw ruchowych, ćwiczeń i zabaw słuchowych, realizacji różnych zadań twórczych. Główne cele zastosowania instrumentów perkusyjnych to: - kształcenie poczucia rytmu, - zapoznanie z budową i posługiwaniem się instrumentami, - uwrażliwienie dzieci na zjawisko barwy dźwięku, - rozwijanie wyobraźni i możliwości wypowiedzi muzycznej, - uatrakcyjnienie zajęć, - kształcenie słuchu wysokościowego.

Po wstępnym etapie oswajania dziecka z barwą i budową instrumentów można przejść do systematycznej nauki gry. Ilość i kolejność instrumentów zaplanowanych na poszczególne lata nauki zależy w dużym stopniu od możliwości percepcyjnych i odtwórczych dzieci w danej grupie. Chcąc zaspokoić chęć gry jak największej liczby dzieci, nauczycielka często rozdaje wszystkie posiadane instrumenty, na których dzieci grają równocześnie. W rezultacie powoduje to hałas i przekreśla wszelkie zakładane korzyści. Nauka gry na instrumentach powinna przebiegać indywidualnie lub w małych grupach. Przydział instrumentów powinien być przemyślany i zaplanowany w zależności od barwy i właściwości technicznych. Dzieci powinny przestrzegać ustalonych przez nauczycielkę zasad organizacyjnych.

Page 22: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

21

W podstawowym zestawie stosowanych instrumentów perkusyjnych dla dzieci powinny się znaleźć: bębenki, grzechotki (marakasy), tamburyno, kołatki (kastaniety), trójkąty (triangle) oraz talerze (żele albo czynele) [8, s. 193].

dzwonki metalofon

ksylofon

Rys. 11. Przykłady instrumentów perkusyjnych o określonej wysokości dźwięków

Wśród instrumentów perkusyjnych o określonej wysokości dźwięku, które najczęściej używane są w pracy z małymi dziećmi wyróżniamy dzwonki. Jest to instrument podobny do ksylofonu. Zbudowany jest z metalowych płytek ułożonych na drewnianej ramie. Dźwięk wydobywa się poprzez uderzanie drewnianą pałeczką. Ksylofon, to także instrument perkusyjny o określonej wysokości brzmienia. Zbudowany jest z drewnianych listewek różnej wielkości, ułożonych w kilku rzędach na poziomej ramie. Dźwięk ostry i krótkotrwały, lekko „klekocący”, wydobywa się poprzez uderzanie drewnianymi pałeczkami w kształcie łyżek [2, s. 98].

Page 23: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

22

brzękadła tarło

pudełko sztabkowe pudełko akustyczne

kastaniety drewienka

Rys. 12. Przykłady instrumentów perkusyjnych o nieokreślonej wysokości dźwięków

Page 24: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

23

werbel trójkąt

bębenek ręczny tamburyn

Rys. 13. Przykłady instrumentów perkusyjnych o nieokreślonej wysokości dźwięków

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 1. Jakie instrumenty wykorzystano w wysłuchanych przez Ciebie utworach muzycznych?

(J. S. Bach: Toccata i fuga d – moll, N. Rimski – Korsakow: Lot trzmiela, W. A. Mozart: Koncert na klarnet i orkiestrę).

2. Jaka jest różnica między instrumentem melodycznym i perkusyjnym? 3. W jaki sposób można wykorzystać instrumenty perkusyjne w pracy z małym dzieckiem? 4. Jak można zilustrować za pomocą instrumentów perkusyjnych dowolną historyjkę

obrazkową? 4.3.3. Ćwiczenia Ćwiczenie 1

Wykonywanie instrumentu perkusyjnego – grzechotka. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) przygotować dwa jednakowe kubki po jogurcie, papier ścierny drobnoziarnisty, klej uniwersalny, kredki lub farby, materiał do wypełnienia grzechotki (ryż, kasza, groch, itp.),

2) usunąć papierem ściernym napisy ze ścianek kubków, 3) ozdobić je własnymi wzorami, 4) wypełnić jeden kubek przygotowanym materiałem,

Page 25: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

24

5) skleić krawędzie kubków, 6) zagrać akompaniament perkusyjny do wybranej piosenki dla dzieci (U. Smoczyńska –

Nachtman: Kalendarz muzyczny w przedszkolu. WSiP, Warszawa 1992; U. Smoczyńska – Nachtman: Podajmy sobie ręce!. WSiP, Warszawa 1989; B. Podolska: Z muzyką w przedszkolu. WSiP, Warszawa 1987)

Wyposażenie stanowiska pracy:

- 2 kubki po jogurcie, - papier ścierny drobnoziarnisty, - klej uniwersalny, - materiał do wypełnienia (kasza, groch, ryż, itp.). Ćwiczenie 2

Granie na instrumencie perkusyjnym: cicho - głośno, ciszej – głośniej, wolno – szybko, wolniej – szybciej.

Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) zilustrować grą na instrumentach padający deszcz, 2) wykorzystać do ilustracji różną dynamikę i tempo (od cichej do głośnej; od wolnego

do szybkiego).

Wyposażenie stanowiska pracy: - instrumenty perkusyjne. Ćwiczenie 3

Rozpoznawanie melodii zagranej na prostym instrumencie muzycznym. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) dobrać się w pary lub dwójki, 2) wybrać w dwuosobowej grupie prosty instrument muzyczny, 3) zaprezentować sobie nawzajem fragmenty popularnych melodii, 4) spróbować podać ich tytuły.

Wyposażenie stanowiska pracy: - flet prosty, dzwonki, pianino, gitara, itp. 4.3.4 Sprawdzian postępów Czy potrafisz: Tak Nie

1) podać klasyfikację instrumentów muzycznych? ¨ ¨ 2) rozpoznać brzmienie instrumentu muzycznego? ¨ ¨ 3) opisać różnicę między instrumentem melodycznym, a

niemelodycznym? ¨ ¨

4) przygotować akompaniament perkusyjny do piosenki, wiersza lub opowiadania? ¨ ¨

5) zastosować instrumenty perkusyjne do zabaw umuzykalniających? ¨ ¨ 6) wykonać prosty zapis nutowy z wykorzystaniem instrumentu

muzycznego? ¨ ¨

Page 26: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

25

4. 4. Piosenka i jej wykorzystanie w pracy z dziećmi 4.4.1. Materiał nauczania

Pierwsze najłatwiejsze i najdostępniejsze formy wychowania muzycznego, które dzieci są w stanie przeżyć, zrozumieć, zapamiętać i odtworzyć związane są ze słuchaniem śpiewu nauczycielki oraz własnym śpiewem dzieci. Na prostym materiale słuchanej lub śpiewanej piosenki dziecko jest w stanie zaobserwować rytm, metrum, linię melodii, tempo, dynamikę, budowę (części, powtórzenia, kontrasty), charakter i nastrój, czyli wszystko to, co w przyszłości będzie podstawą świadomej percepcji utworu muzycznego [6, s. 30]. Piosenka spełnia ważne funkcje w rozwoju muzycznym i ogólnym dziecka: - wzbogaca świat uczuć dziecka, - kształtuje postawę estetyczną, poszerza wiadomości o otoczeniu, doświadczenia,

słownictwo, - wzmacnia aparat głosowy, - rozwija klatkę piersiową, - dotlenia organizm [6, s.30].

Kryteria doboru piosenki w pracy z dziećmi to: rozpiętość skali, stopień trudności linii melodycznej, dostosowanie treści słownej do wieku dziecka oraz jej wartości estetyczne. Nie powinno się uczyć więcej niż jedną piosenkę w miesiącu. Więcej wskazań do wprowadzenia piosenki znajdziesz w publikacji K. Przybylskiej: Wychowanie muzyczne w przedszkolu. Warszawa 1977, WSiP.

Zabawy ze śpiewem są ulubioną przez dzieci formą zajęć. Zawierają w sobie różne elementy ruchu, w zależności od piosenki, na której są osnute. Treść piosenki może być punktem wyjścia do zabaw ilustrowanych ruchem i inscenizowanych. Gdy podstawą zabawy jest melodia i rytm wówczas mamy do czynienia z zabawą rytmiczną lub taneczną.

Śpiew dzieci w okresie przedszkolnym brzmi na ogół fałszywie. Wynika to nie z braku słuchu muzycznego, ale z niedostatecznego i nierównomiernego rozwoju aparatu głosowego, a także braku koordynacji między centrum sensorycznym i motorycznym. W pracy nad głosem dziecka należy wyróżnić trzy zasadnicze rodzaje ćwiczeń, prowadzonych w formie zabaw: - ćwiczenia prawidłowej postawy i oddechu, - ćwiczenia artykulacji i dykcji, - ćwiczenia intonacji [6, s. 31].

W okresie wczesnego dzieciństwa dzieci raczej nie śpiewają, czasem słuchają śpiewu nauczycielki. Niezmiernie ważnym momentem w nauce piosenki jest jej prezentacja przez nauczycielkę, uwzględniająca podkreślenie walorów artystycznych, doskonałe opanowanie pamięciowe, wyraźną dykcję i przemyślaną interpretację. Aby utrzymać zainteresowanie dzieci można zilustrować jej treść za pomocą kukiełki, pacynki, obrazków. Osłuchanie dzieci z melodią, rytmem i tekstem piosenki może trwać nawet przez kilka zajęć. Naukę piosenki należy prowadzić posługując się wyłącznie głosem. Tekstu podczas nauki nie oddzielamy od melodii. Następnej zwrotki uczymy wówczas, gdy poprzednia zwrotka została pamięciowo opanowana.

Do utrwalenia piosenki z małymi dziećmi można wykorzystać następujące formy ćwiczeń: - recytowanie wybranych fragmentów tekstu ze zmianą dynamiki - recytacja szeptem, - poznawanie piosenki po melodii śpiewanej lub granej na instrumencie, - zabawy: rytmiczną, ilustrowaną ruchem, inscenizowaną lub taneczną, - akompaniament instrumentów perkusyjnych.

Page 27: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

26

Rys. 14. Przykład zapisu rytmicznego z wykorzystaniem gestodźwięków

Więcej przeczytaj w książce D. Malko: Metodyka wychowania muzycznego w przedszkolu. WSiP, Warszawa 1986 oraz K. Przybylskiej: Wychowanie muzyczne w przedszkolu. WSiP, Warszawa 1977.

4 4

4 4

4 4

4 4

klaskanie

tupanie

Page 28: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

27

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 1. Jakie są funkcje piosenki w muzycznym i ogólnym rozwoju dziecka? 2. Jakie mogą być przyczyny nieczystego śpiewu u dzieci w młodszym wieku

przedszkolnym? 3. Jakimi kryteriami będziesz kierować się przy wyborze piosenki do zajęć muzycznych

z małymi dziećmi? 4. Jakie widzisz możliwości wykorzystania piosenki na zajęciach umuzykalniających

w młodszych grupach przedszkolnych? 5. Jakie ćwiczenia podasz jako przykład pracy nad głosem dziecka? 6. Jakie są warunki poprawnej prezentacji piosenki dla dzieci? 7. Jakie ćwiczenia wykorzystasz do utrwalenia piosenki? 4.4.3.Ćwiczenia Ćwiczenie 1

Dobieranie piosenki do zilustrowania jej treści.. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) zorganizować się w kilkuosobowe grupy, 2) wybrać w grupach dowolną piosenkę dziecięcą, 3) zastanowić się, jakimi obrazkami, instrumentami lub rekwizytami można zilustrować jej

treść?, 4) przedstawić w grupach własny pomysł na wprowadzenie piosenki.

Wyposażenie stanowiska pracy: - śpiewniki z piosenkami dla dzieci (U. Smoczyńska – Nachtman: Kalendarz muzyczny

w przedszkolu. WSiP, Warszawa 1992; U. Smoczyńska – Nachtman: Podajmy sobie ręce!. WSiP, Warszawa 1989; B. Podolska: Z muzyką w przedszkolu. WSiP, Warszawa 1987)

- pacynki, - instrumenty perkusyjne, - ilustracje z gazet lub wykonane samodzielnie przez uczniów, - mazaki, kredki lub farby. Ćwiczenie 2

Organizowanie rytmicznej zabawy do piosenki „Dalej, dzieci, w szeregu” [9, s. 33].

Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) ustawić się w szeregu, 2) zaśpiewać piosenkę, 3) iść dookoła sali, wysoko unosząc kolana, 4) przy powtórzeniu piosenki odwrócić się, 5) iść w kierunku przeciwnym, 6) maszerować z tupaniem w miejscu przy słowach „tup, tup, tup” i klaskaniem przy

słowach „chrup, chrup, chrup”, 7) akompaniować, grając na tamburynie w rytmie ćwierćnut do marszu.

Page 29: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

28

Wyposażenie stanowiska pracy: - zapis nutowy piosenki, - nagranie wersji instrumentalnej, - dowolny instrument muzyczny. Ćwiczenie 3

Tworzenie wiatraczków zgodnie z rytmem akompaniamentu [8, s. 165].

Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) dobrać się w parę lub dwójkę, 2) stanąć na obwodzie koła trzymając się za obie ręce skrzyżowane przed sobą, 3) podskakiwać lub biegać dookoła sali, zgodnie z rytmem akompaniamentu, 4) puścić jedną rękę, a drugą unieść na wysokość głowy, jeśli nastąpi zmiana rytmu –

muzyka do marszu, 5) krążyć dookoła własnej osi trzymając się za ręce w parze lub dwójce, 6) skrzyżować ręce z przodu i podskakiwać w miejscu lub biegać dookoła sali, jeśli nastąpi

zmiana akompaniamentu.

Wyposażenie stanowiska pracy: - akompaniament do biegu, marszu lub podskoków, wykonany na żywo za pomocą

instrumentu muzycznego lub nagranie audio. 4.4.4. Sprawdzian postępów Czy potrafisz: Tak Nie

1) uzasadnić celowość wykorzystania piosenki w pracy z małymi dziećmi? ¨ ¨

2) opracować prosty układ ruchowy lub taneczny z wykorzystaniem piosenki? ¨ ¨

3) dokonać wyboru piosenki, która może stanowić materiał do zabaw z małymi dziećmi? ¨ ¨

4) podać przykłady ćwiczeń głosowych? ¨ ¨ 5) określić, jakie mogą być przyczyny nieczystego śpiewu u małych

dzieci? ¨ ¨

6) wymienić niezbędne warunki prawidłowego uczenia dzieci melodii, rytmu i tekstu piosenki? ¨ ¨

Page 30: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

29

4.5. Metodyka zajęć muzycznych 4.5.1. Materiał nauczania

Okres obejmujący grupę wiekową dzieci od 0 – 4 lat jest szczególnie ważny w całokształcie procesu dydaktyczno – wychowawczego. W tym wieku pojawiają się niemal wszystkie elementy charakterystyczne dla struktury zdolności muzycznych człowieka.

Wychowanie muzyczne małego dziecka powinno opierać się na następujących formach aktywności dzieci: - śpiew i mowa, - ruch przy muzyce, - gra na instrumentach, - aktywne słuchanie muzyki [6, s. 27]

Krystyna Przybylska porządkuje zagadnienia działalności muzycznej dziecka w tym wieku następująco: - słuchanie (spostrzeganie zjawisk akustycznych, słuchanie śpiewu nauczycielki, słuchanie

muzyki instrumentalnej i mechanicznej), - działanie (śpiew dzieci, zabawy ze śpiewem, zabawy rytmiczne przy muzyce, tańce, gra

na instrumentach), - tworzenie (twórczość dzieci), [8, s. 8]

Każda z wymienionych form kształci nieco inne dyspozycje i umiejętności dziecka. Z analizy literatury wynika, że formy ekspresyjne (śpiew, mowa, ruch, gra na instrumentach) dominują nad percepcyjnymi (słuchanie muzyki). Wiąże się to z ogólną zasadą kształcenia i wychowania małego dziecka przez uczestniczenie w działaniu, przeżywaniu i poznawaniu. Do najczęściej stosowanych sposobów rozwijania ekspresji ruchowej u małych dzieci należą: - zabawy inscenizowane, - ilustrowane ruchem, - rytmiczne, - taneczne, - opowieści ruchowe, - zabawy orientacyjno – porządkowe.

Wszystkie formy wychowania muzycznego powinny być ze sobą zintegrowane. Równoczesne wprowadzanie kilku form daje możliwości stosowania zróżnicowanych zadań oraz uwzględnienia indywidualnego poziomu rozwoju zdolności i różnic reakcji dziecka na bodźce muzyczne. Szczegółową klasyfikację i opis form wychowania muzycznego znajdziesz w książce K. Przybylskiej, Wychowanie muzyczne w przedszkolu. Warszawa 1977, WSiP.

Program zajęć rytmiczno – umuzykalniających dziecko w wieku od 0 – 4 r. ż. zawiera następujące zadania: 1. Słuchanie:

a) spostrzeganie zjawisk akustycznych (z uwzględnieniem różnicowania barwy, kierunku, wysokości, odległości, tempa dźwięków),

b) słuchanie muzyki instrumentalnej i mechanicznej z uwzględnieniem krótkiego czasu trwania, ilości utworów do słuchania – maksymalnie 3, kilkakrotnych powtórzeń, wartości artystycznej utworu oraz zasady kontrastowego zestawienia,

c) słuchanie piosenek (kryteria doboru piosenek zostały omówione w rozdziale 4.4), 2. Śpiew dzieci (z zastosowaniem zasady wprowadzenia jednej piosenki w miesiącu i jej

utrwalenia). 3. Zabawy ze śpiewem:

a) ilustrowane ruchem, b) inscenizowane, c) rytmiczne, d) taneczne.

Page 31: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

30

4. Opowieści ruchowe oparte na treści bajki, wiersza, piosenki przy akompaniamencie muzycznym.

5. Gra na instrumentach perkusyjnych (wykorzystywanie gestodźwięków, wprowadzenie instrumentów: kołatki, grzechotki oraz granie na nich, z uwzględnieniem zasady prowadzenia zajęć 2 -3 razy w miesiącu na podstawie piosenki).

6. Zabawy rytmiczne przy akompaniamencie muzycznym (uwzględniające różne zagadnienia muzyczne z wykorzystaniem pomocy).

Formy zajęć

umuzykalniających Dzieci trzyletnie Dzieci czteroletnie

Słuchanie: zjawisk akustycznych, muzyki, piosenek

Słuchanie krótkich piosenek o zrozumiałym tekście, dotyczących aktualnych tematów. Spostrzeganie zjawisk akustycznych (jakich?)

Słuchanie piosenek łatwych i aktualnych (jakich?) Spostrzeganie zjawisk akustycznych (jakich?)

Śpiew dzieci Jedna nowa piosenka w miesiącu. Może, ale nie musi być wykorzystana do zabawy. Powtórzenie znanych już dzieciom piosenek

Jedna nowa piosenka w miesiącu. Może, ale nie musi być wykorzystana do zabawy. Powtórzenie znanych już dzieciom piosenek, nawet z ubiegłego roku (jakich?)

Zabawy ze śpiewem: a) rytmiczne b) ilustrowane ruchem c) inscenizowane d) taneczne

Jedna nowa piosenka do zabawy rytmicznej lub inscenizowanej. Powtarzanie znanych zabaw ze śpiewem (jakich?)

Jedna nowa piosenka do zabawy rytmicznej lub inscenizowanej. Powtarzanie znanych zabaw ze śpiewem (jakich?)

Opowieści ruchowe Zabawy ruchowe oparte na treści bajki, wiersza itp. przy akompaniamencie muzycznym.

Zabawy ruchowe oparte na treści wiersza, bajki itp. przy akompaniamencie muzycznym

Tańce Nie prowadzi się

Nie prowadzi się

Gra na instrumentach perkusyjnych

Nie prowadzi się Wprowadzenie instrumentów (grzechotki, kołatki lub tamburyna). Gra na jednym z ww. wymienionych instrumentów. Zajęcia prowadzi się 2 – 3 razy w miesiącu. (wymienić przy jakiej piosence?)

Zabawy rytmiczne przy akompaniamencie muzycznym

Zabawy rytmiczne uwzględniające różne zagadnienia muzyczne za pomocą (wymienić pomoce zaplanowane)

Zabawy rytmiczne uwzględniające różne (jakie?) zagadnienia muzyczne. Wykorzystanie do tych zabaw pomocy (jakich?)

Tab. 2. Program zajęć umuzykalniających [8, s. 50 – 53]

Page 32: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

31

Organizacja i planowanie zajęć umuzykalniających dla małych dzieci wymaga zastanowienia się: 1. Jaka będzie jego treść, jakie zadania dydaktyczne dotyczące wiedzy muzycznej i ogólnej

będą realizowane? 2. Jakie sprawności muzyczne będą rozwijane? 3. Jakie sprawności ogólne będą ćwiczone? 4. Jakich użyć pomocy i jak je zastosować? 5. Jakie warunki muszą być spełnione, by najlepiej zrealizować postawione zadania? 6. Jakie zasady wychowania uwzględnić i w jakiej to robić kolejności? 7. Jak prowadzić zajęcia, by uwzględniać jednocześnie wszystkie potrzeby dzieci?

Zajęcie w grupie małych dzieci powinno trwać od 10 – 15 minut i uwzględniać co najmniej trzy formy. W każdym zajęciu dzieci powinny mieć okazję do śpiewania, a zajęcia statyczne powinny być przeplatane z ruchowymi. Dzieci nie powinny śpiewać podczas intensywnego ruchu oraz bezpośrednio po nim. Przykładowe zajęcie z wykorzystaniem piosenki może mieć następujący przebieg: 1. Słuchanie piosenki. 2. Omówienie jej treści. 3. Powtórne słuchanie. 4. Krótkie objaśnienie zabawy. 5. Zabawa przy piosence [8, s. 81].

Więcej o wskazaniach do organizowania i planowania zajęć dla małych dzieci znajdziesz w książce Malko D.: Metodyka wychowania muzycznego. Warszawa, 1990, WSiP. 4.5.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 1. Jakie znasz podstawowe formy zajęć umuzykalniających dzieci we wczesnym wieku

przedszkolnym? 2. Wyjaśnij, dlaczego formy ekspresyjne we wczesnym wieku przedszkolnym powinny

dominować nad percepcyjnymi? 3. Uzasadnij potrzebę stosowania różnych form wychowania muzycznego w procesie

umuzykalnienia? 4. Jak zaplanujesz zajęcia umuzykalniające z uwzględnieniem przynajmniej trzech form

muzycznych? 5. Jaki jest czas trwania zajęć umuzykalniających z małymi dziećmi? 6. Powiedz, które osoby są autorami książek metodycznych i zawierających materiał

muzyczny dla dzieci? 4.5.3 Ćwiczenia Ćwiczenie 1

Wykonywanie ćwiczenia pobudzająco – hamującego. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) maszerować w kole, 2) reagować szybko i prawidłowo na umówione sygnały (sygnałem jest: przerwa

w muzyce), 3) cofać się w rytmie marszowym na przerwę w muzyce, 4) wracać do marszu w przód, gdy akompaniament powraca.

Page 33: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

32

Wyposażenie stanowiska pracy: - instrument perkusyjny lub melodyczny do wykonania akompaniamentu. Ćwiczenie 2

Organizowanie „kuchennej” orkiestry [9, s. 17].

Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) przynieść z domu różne przedmioty wydające ciekawe odgłosy, 2) ułożyć wspólnie z kolegami „Utwór kuchenny”, 3) na przyniesionych przedmiotach „zagrać” razem lub osobno akompaniament do dowolnej

piosenki, pamiętając o następujących zasadach: - nie można grać na swoim instrumencie przez cały czas, - nie należy grać za głośno, zagłuszać innych, a raczej słuchać całości, - trzeba dać odpocząć uszom choć na chwilę, bo pauzy to też muzyka.

Wyposażenie stanowiska pracy:

- szklanka, - łyżeczka, - tarka warzywna, - młynek do pieprzu, - pokrywka od garnka. Ćwiczenie 3

Opracowanie konspektu zajęć muzycznych – wprowadzenie piosenki. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) zorganizować się w kilkuosobowe grupy, 2) w grupach przypomnieć zasady planowania i organizowania zajęć umuzykalniających

z małymi dziećmi, 3) zanalizować piosenki według kryteriów doboru materiału muzycznego do pracy

z małymi dziećmi, 4) dokonać wyboru piosenki, adekwatnie do wieku i możliwości dziecka, 5) opracować scenariusz zajęć związanych z tokiem wprowadzania piosenki,

z uwzględnieniem zasady zastosowania co najmniej trzech form muzycznych, 6) zapisać na kartce temat, cele, pomoce i zadania dydaktyczne do realizowania w toku

zajęć umuzykalniających, 7) przedstawić w grupach własny projekt wprowadzenia piosenki.

Wyposażenie stanowiska pracy: – śpiewniki z piosenkami dla dzieci (Smoczyńska – Nachtman U: Kalendarz muzyczny

w przedszkolu. Warszawa 1992, WSiP; Smoczyńska – Nachtman U: Podajmy sobie ręce!. Warszawa 1989, WSiP; Podolska B: Z muzyką w przedszkolu. Warszawa 1987, WSiP),

– kartki, – długopisy.

Page 34: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

33

4.5.4. Sprawdzian postępów Czy potrafisz: Tak Nie

1) wymienić formy zajęć umuzykalniających? ¨ ¨ 2) uzasadnić celowość stosowania różnych form umuzykalniających

w pracy z małym dzieckiem? ¨ ¨

3) zaplanować zajęcia muzyczne z uwzględnieniem co najmniej trzech form zajęć umuzykalniających oraz czasu trwania zajęć? ¨ ¨

4) sformułować temat i cele zajęć muzycznych? ¨ ¨ 5) znaleźć publikacje, które mogą być źródłem wskazówek

metodycznych i materiału muzycznego dla dzieci? ¨ ¨

Page 35: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

34

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ INSTRUKCJA DLA UCZNIA 1. Przeczytaj uważnie instrukcję. 2. Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi. 3. Zapoznaj się z zestawem pytań testowych. 4. Test zawiera 20 zadań dotyczących wspomagania rozwoju dziecka muzyką. 5. Zadania: 10,11,12, 13, 14, 15, 16, 17 są to zadania wielokrotnego wyboru i tylko jedna

odpowiedź jest prawidłowa; zadania: 1, 2, 3, 4, 5, 6,7, 8, 9, 18 i 19 to zadania otwarte i należy udzielić krótkiej odpowiedzi. Zadanie 20 zawiera luki wymagające uzupełnienia.

6. Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi: – w zadaniach wielokrotnego wyboru zaznacz prawidłową odpowiedź znakiem X

(w przypadku pomyłki należy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową),

– w zadaniach z krótką odpowiedzią i z luką wpisz odpowiedź w wyznaczone pole. 7. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania. 8. Kiedy udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóż jego

rozwiązanie na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas. Trudności mogą przysporzyć Ci pytania: 15 - 20, gdyż są one na poziomie trudniejszym niż pozostałe.

9. Na rozwiązanie testu masz 90 min. Powodzenia !

Page 36: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

35

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH 1. Podaj definicję muzyki. 2. Podaj definicję instrumentu muzycznego. 3. Wymień wartości rytmiczne nut, w kolejności od najdłużej trwającej do najkrócej

trwającej. 4. Wymień cztery instrumenty perkusyjne, które powinny się znaleźć w zestawie

perkusyjnym dla dzieci. 5. Podaj cztery przykłady efektów perkusyjnych. 6. Wypisz po jednym przykładzie instrumentu muzycznego:

a) strunowego, b) dętego, c) perkusyjnego o określonej wysokości dźwięku, d) perkusyjnego o nieokreślonej wysokości dźwięku.

7. Wskaż, co może być źródłem dźwięku. 8. Zabawy ze śpiewem dzielą się na: 9. Podaj rodzaje zabaw ze śpiewem, osnutych na treści piosenki. 10. Muzykę wykonywaną na instrumentach muzycznych, nazywamy:

a) muzyką wokalną, b) muzyką instrumentalną, c) muzyką wokalno-instrumentalną, d) melorecytacją.

11. Wybierz nazwiska twórców znanych światowych koncepcji wychowania muzycznego dla

dzieci: a) C. Orff, Z. Kodaly, E. Gordon, R. Mursell, b) Cz. Niemen, J. Połomski, c) S. Moniuszko, J. Strauss, F. Chopin, J. Offenbach, d) Z. Nałkowska, K. Iłłakowiczówna, Cz. Miłosz, B. Leśmian.

12. Wskaż formy ułatwiające wprowadzenie bądź utrwalenie piosenki: a) opisywanie treści piosenki, b) pokaz zapisu nutowego, c) ćwiczenia hamująco-pobudzające, d) śpiewanie piosenki z pacynką, obrazkiem, zabawa rytmiczna do piosenki.

13. Wskaż najmniejszą ilość form muzycznych, które należy uwzględnić planując zajęcia

z dziećmi: a) jedna forma, b) dwie formy, c) trzy formy, d) sześć form.

Page 37: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

36

14. Metrum właściwe dla walca, to: a) 4/4, b) 2/4, c) 3/4, d) 4/2.

15. Wskaż, które z form muzycznych nie mogą być uwzględniane w pracy z małymi

dziećmi: a) gra na instrumentach muzycznych, b) tańce, c) zabawy taneczne, d) opowieści ruchowe.

16. Wskaż, która z klasyfikacji form zajęć muzycznych z dziećmi jest właściwa:

a) śpiew i mowa, ruch przy muzyce, gra na instrumentach, aktywne słuchanie muzyki, b) słuchanie, śpiewanie i tańczenie, c) aktywność ruchowa, werbalna i plastyczna, d) śpiew dzieci, śpiew nauczycielki, granie na instrumentach muzycznych.

17. Wskaż, które z zabaw ze śpiewem są oparte na melodii i rytmie piosenki:

a) zabawa pobudzająco-hamująca, b) zabawy uwzględniające reakcję na pauzę w muzyce, c) zabawa taneczna i rytmiczna, d) zabawa orientacyjno- porządkowa.

18. Podać plan przykładowego zajęcia z wykorzystaniem piosenki. 19. Wymień rodzaje ćwiczeń w pracy nad głosem dziecka. 20. Uzupełnij poniższe zdania dotyczące poprawnego śpiewu piosenki przez nauczycielkę:

a) pod względem …………………..…. piosenka powinna być wykonana czysto, b) pod względem ….……………...…... piosenka powinna być wykonana dokładnie, c) bardzo ……………………….……. muszą być wypowiadane słowa piosenki, d) piosenka powinna być wykonana z właściwym natężeniem …………………..….

i ……………………... interpretacją.

Page 38: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

37

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko.......................................................................................... Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką Zakreśl lub wpisz poprawną odpowiedź

Nr zadania Odpowiedź Punkty

1.

2.

3.

4.

5.

6. a) ……………………. b) …………………………. c) …………………….. d) ………………………….

7.

8.

9.

10. a b c d

11. a b c d

12. a b c d

13. a b c d 14. a b c d 15. a b c d 16. a b c d 17. a b c d

Page 39: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

38

18.

19.

20. a) ……………………. b) …………………………. a) …………………………………………………………. b) …………………… ……………………………

Razem:

Page 40: Wspomaganie rozwoju dziecka muzyką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

39

6. LITERATURA 1. A- Z Mała encyklopedia PWN. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1996 2. Habela J.: Słowniczek muzyczny. Polskie Wydawnictwo Muzyczne SA, Kraków 2005 3. Krawczyk D.: Mała historia muzyki kościelnej. Wydawnictwo M, Kraków 2003 4. Lasocki J. K, Powroźniak J.: Wychowanie muzyczne w szkole. PWN, Kraków 1970 5. Ławrowska R.: Muzyka i ruch. WSiP, Warszawa 1988 6. Malko D.: Metodyka wychowania muzycznego w przedszkolu. WSiP, Warszawa 1990 7. Nowak J.: Muzyczna twórczość dziecięca. „Wychowanie w Przedszkolu” 1996, nr 9,

WSiP 8. Przybylska K.: Wychowanie muzyczne w przedszkolu. WSiP 1977 9. Smoczyńska U., Jakóbczak – Drążek K.: Muzyka i My. Zeszyt ćwiczeń. WSiP SA,

Warszawa 1999 10. Zanim zaczniesz grać na…ABC muzyki. PWM SA, Kraków 2002 11. www. wikipedia.org/wiki/Muzyka.pl Czasopismo Wychowanie w Przedszkolu Adres strony internetowej aktualny na dzień 30 maja 2006 wikipedia.org/wiki/Muzyka.p