Piotr Choryński: Swarzędz na starych pocztówkach

Click here to load reader

  • date post

    22-Mar-2016
  • Category

    Documents

  • view

    218
  • download

    1

Embed Size (px)

description

Publikacja przedstawiajaca pocztówki starego Swarzędza od początku ich powstania do roku 1918

Transcript of Piotr Choryński: Swarzędz na starych pocztówkach

  • Swarzdz na starych pocztwkach

    Schwersenz in alten Ansichtskarten

    Swarzdz on old postcards

  • 2Wydanie specjalne

    z okazji 370-lecia lokacji Swarzdza

    ISSN 1732-2480

    Rok XIX Wrzesie 2008

  • 3Swarzdz na starych pocztwkachZe zbiorw i w opracowaniu Piotra Choryskiego

    Wydano staraniem Urzdu Miasta i Gminy w Swarzdzuz okazji 370-lecia lokacji Swarzdza

  • 4ul. Rynek 1 62-020 Swarzdztel.: (061) 65-12-000, fax: (061) 65-12-211

    umig@swarzedz.pl, www.swarzedz.pl

    Urzd Miasta i Gminy w Swarzdzu

    Redakcja: Maciej Woliski

    Druk: Drukarnia Swarzdzka Stanisaw i Marcin Witecki Sp. j. 62-020 Swarzdz, ul. Pogodna 24a, tel. 061 651-57-02

    www.drukarniaswarzedzka.pl, e-mail: drukarnia@drukarniaswarzedzka.pl

    Nakad 1500 egzemplarzy

    Swarzdz 2008

  • 5Gmina Swarzdz ley na midzynarodowym szlaku komunikacyjnym Berlin Warszawa- Moskwa, a jej zachodnia strona graniczy bezporednio z miastem Pozna. Denia Swarzdzan, umiejtnie wspierane przez wadze gminy, spo-wodoway znaczcy rozwj dziaalnoci gospodarczej. Na przestrzeni ostatnich dziesitkw lat w istotny sposb zmienia si mapa gospodarcza naszego miasta. Inwestuj tu liczne fi rmy rnych bran tworzc nowe miejsca pracy. Rozwija si budownictwo mieszkaniowe.

    W 2008 roku przypada 370 rocznica lokacji miasta, co stanowi okazj do spojrzenia w przeszo i przypomnienia osb i wydarze, ktre w istotny sposb przyczyniy si do rozwoju miasta. Obchodzc t rocznic pragniemy podkreli znaczenie historii dla kontynuowania tradycji i tworzenia obecnego wizerunku miasta.

    Album Swarzdz na starych pocztwkach pokazuje jak miasto zmienio si w latach 1890 -1918. Moe to by interesujce spojrzenie z perspektywy czasu na historyczne miejsca w miecie, gdzie przez wieki przenikay si wzajemnie rone kultury i narodowoci. Pokazuje te zmiany, jakie zaszy w naszym miecie na przestrzeni wiekw.

    Zapraszamy Pastwa do wdrwki ulicami naszego starego Swarzdza.

    Przewodniczcy Rady Miejskiej Burmistrz Miasta i Gminy Piotr Choryski Anna Tomicka

  • 7SWARZDZ 1638-2008Zygmunt Grudziski, kiedy sta si wacicielem dbr swarzdzkich, postanowi utworzy prywatne miasto, lece nie-

    daleko Poznania. W sprzyjajcej sytuacji polityczno-gospodarczej realizowa ten zamys zaczynajc od osiedlenia na terenie dzisiejszego Swarzdza, nie mieszczcych si za murami, poznaskich ydw. Nieco pniej przygarn, majcych proble-my, luteraskich rzemielnikw, gwnie Niemcw. Tolerancyjny waciciel - uzyskawszy zgod krla - wyda, w sierpniu 1638 roku, przywilej lokacyjny na utworzenie nowego miasta Grzymaowa. Jednak ta nazwa nie przyja si i ostatecznie miasto nazywano tak jak ssiedni wie Swarzdz. Nowe miasto otrzymao herb, na ktry zoyy si elementy herbw szlacheckich Grzymaa, ktrym piecztowa si Grudziski oraz herbu odzia - jego ony, Anny z Opaliskich. W uywa-nym do dzi herbie miasta znajduje si brama forteczna o trzech basztach, porodku ktrej stoi rycerz z mieczem, a cao umieszczona jest w odzi.

    Miasto miao rynek z wylotowymi ulicami, drewniany ratusz, ktry istnia jeszcze w kocu XVIII wieku. Budow nowego, murowanego ratusza ukoczono dopiero w drugiej poowie XIX wieku. Jednopitrowy ratusz oddano do uytku okoo 1860 r. Obecny ksztat siedzibie wadz miejskich nadali Niemcy w czasie okupacji w latach 1939-1945.

    Od pocztku istnienia miasta rozwijao si w Swarzdzu rzemioso. W XVII wieku powsta cech wsplny dla wszystkich rzemielnikw. Miasto byo wwczas jednym z waniejszych orodkw wkienniczych w Wielkopolsce, funkcjonowao wtedy 90 warsztatw tkackich. Niestety, koniunktura dla tej brany skoczya si w poowie XIX wieku, midzy innymi, w zwizku z brakiem rodkw fi nansowych oraz nienadaniem za mechanizacj brany. Kolejnym rzemiosem, ktre zaczo dominowa w Swarzdzu na przecig blisko 150 lat, stao si stolarstwo. Pocztki tego, popularnego do dzi w Swarzdzu rzemiosa, sigaj 1870 roku, kiedy - zachceni fi nansowo przez wadze pruskie - przybyli tu niemieccy fachowcy i pozakadali szereg warsztatw. Z czasem wrd mistrzw stolarskich pojawili si coraz liczniej take Polacy. Przewrt w rozwoju stolarstwa swarzdzkiego wi-e si z wprowadzeniem w 1890 r. mechanicznej obrbki drewna. Produkcja swarzdzkich stolarzy pocztkowo przeznaczona bya dla okolicznych mieszkacw, z czasem bya sprzedawana na coraz dalszych jarmarkach, a podbia wielkomiejskie salony w wielu miejscach Niemiec, a nastpnie odrodzonej Polski. Jeli w pierwszym dziesicioleciu XX wieku byo w Swarzdzu 30 warsztatw, to ju po odzyskaniu niepodlegoci dziaao siedemdziesiciu mistrzw, a oprcz tradycyjnych warsztatw powstay te wiksze zakady. Organizacj, ktra staa si bastionem samopomocy i instytucj, ktra pozwolia do dzi przetrwa rze-

  • 8miosu sta si cech stolarzy w Swarzdzu. W 1934 roku zorganizowa pierwsze Swarzdzkie Targi Meblowe, a miasto stao si na wiele dziesicioleci najwikszym w Polsce orodkiem stolarstwa i meblarstwa.

    Rozwj miasta zakciy, przytrafi ajc si co pewien czas, klski ywioowe spowodowane poarami i epidemiami. Najwiksze poary, jakie dotkny Swarzdz, miay miejsce w latach 1656, 1704 i 1768. W XVII- i XVIII-wiecznych warunkach sanitarnych due spustoszenia wrd ludnoci miasta czyniy epidemie i zarazy (zwaszcza cholery), najwiksze wystpoway w latach 1660-1662, 1667, 1704 i 1707. Spore zniszczenia, zarwno w infrastrukturze miejskiej oraz wrd mieszkacw, powodoway dziaania wojenne, ktre co jaki czas przetaczay si przez miasto np. w czasie potopu szwedzkiego czy wojny pnocnej w pocz. XVIII w. Kolejny wiek sprzyja stabilnemu rozwojowi miasta, a w pierwszej dekadzie XX wieku sta si Swarzdz posiadaczem komunalnej rzeni, wodocigu i gazowni, z ktrej dostarczano gaz m.in. do owietlenia ulic.

    Pierwszymi mieszkacami Swarzdza byli ydzi i niemieccy ewangelicy, dlatego te w granicach powstaego miasta znajdo-way si tylko ich witynie. Na dzisiejszym Placu Powstacw Wielkopolskich, dawniej nazywajcym si Synagogenplatz, staa od XVII wieku do 1934 r., synagoga (bnica) ydowska. Dopiero w pocztkach XIX wieku wybudowano now, murowan, z tzw. pruskiego muru. Bnica penia w gminie ydowskiej, obok funkcji religijnych - miejsca wsplnych modlitw, studiowania i nauczania Pisma - rol orodka administracyjnego, gospodarczego i spoecznego, a take suya jako miejsce zebra, rwnie w celach wieckich.

    Ewangelicy, ktrzy przybyli do Swarzdza w czwartym dziesicioleciu XVII wieku i naleeli do zaoycieli miasta, mieli przez blisko dwiecie lat tylko tymczasow wityni. Modlili si w wykupionych i przystosowanych do tego celu dwch domach. wi-tynia suya przez te lata ewangelikom nie tylko ze Swarzdza, ale rwnie Poznania i innych okolicznych miast wielkopolskich (Pobiedzisk i Murowanej Goliny). Dopiero pod koniec XVIII w. rozpoczto budow murowanego kocioa. Po wielu latach kopotw fi nansowych, dziki pomocy krla pruskiego Fryderyka Wilhelma III oraz wielu wacicieli ziemskich, m.in. Louisa von Treskow z Wierzonki, budow zakoczono w 1836 roku, trzydzieci lat pniej dobudowano wie, stanowic gwny akcent bryy kocioa. witynia prawdopodobnie miaa za patrona w. Jana Chrzciciela, utrzymana bya w duchu neogotyku i przez ponad 100 lat staa na Kirchenplatz (dzisiaj Plac Niezomnych), niestety zostaa rozebrana w 1950 roku.

    Koci katolicki p.w. w. Marcina, a do lat trzydziestych XX w., a wic do wczenia w granice miasta, znajdowa si na terenie wsi Swarzdz. Tym niemniej wan rol w historii miasta odegrali proboszczowie swarzdzcy.

    Szczeglnie trudnym dla Polakw by czas zaborw. Mimo e byli w mniejszoci, to jednak od drugiej poowy XIX wieku

  • 9prowadzili dziaania na rzecz obrony polskoci. Pomagay im w tym organizacje spoeczne i religijne, ktre szczeglnie licznie wwczas powstaway i dziaay. Mona wrd nich wymieni Towarzystwo Przemysowcw, Stowarzyszenie Katolickich Robot-nikw, Towarzystwo Gimnastyczne Sok, Towarzystwo Czytelni Ludowych, Towarzystwo piewacze im. Henryka Dembi-skiego. Wanym momentem w patriotycznym przygotowaniu mieszkacw Swarzdza by strajk dzieci ze szkoy elementarnej, ktry trwa od 23 X 1906 r. do 20 VI 1907 r. Strajk ten by wywoany cakowitym wyrugowaniem jzyka polskiego z nauczania szkolnego przez wadze pruskie. Nakaz odmawiania modlitwy w jzyku niemieckim, przez swarzdzkie dzieci, wpisywa si w masowy strajk dziatwy szkolnej, ktry obj w latach 1906-1907 niemal cae Ksistwo Poznaskie. Wielu uczestnikw tego strajku razem z blisko dwustu mieszkacami Swarzdza i okolic wzio udzia w Powstaniu Wielkopolskim.

    Po odzyskaniu niepodlegoci przez Polsk w sposb znaczcy zmieni si skad narodowociowy miasta. W czasie pierwsze-go spisu ludnoci w 1921 r. naliczono 3358 mieszkacw Swarzdza w tym 2753 Polakw i 605 osb mniejszoci niemieckiej (w tej grupie znaleli si rwnie ydzi, ktrzy okrelili si jako Niemcy wyznania mojeszowego). W okresie II Rzeczpospolitej Swarzdz przeywa rne okresy, jednak szczeglnie druga poowa lat trzydziestych bya czasem najprniejszego rozwoju, czego dowodem byo znaczne poszerzenie granic miasta i podwojenie liczby ludnoci. W 1934 r. wadze pastwowe wyraziy zgod na wczenie w granice miasta gminy wiejskiej Swarzdz oraz obszaru dworskiego Swarzdz dwr. Ta zmiana granic mia-sta Swarzdza zdecydowaa, w duej mierze, o jego dzisiejszym ksztacie. W roku trzechsetnej rocznicy lokacji miasta, w 1938 r., zamieszkiwao Swarzdz 6679 mieszkacw, w tym 6024 Polakw, 620 Niemcw i 35 ydw.

    Systematyczny rozwj miasta, potwierdzony wczeniem Swarzdza do sieci energetycznej kraju w 1937 r., przerwa wybuch drugiej wojny wiatowej. Wojna i okupacja to dugie pasmo martyrologii mieszkacw Swarzdza: masowe wysiedlenia do Generalnego Gubernatorstwa, wywzki do przymusowej pracy w Niemczech, przejcie wszystkich zakadw przemysowych i rzemielniczych przez pastwo niemieckie, bd jego przedstawicieli. Z drugiej strony by to rwnie okres dziaania w konspi-racyjnych organizacjach i tajnym nauczaniu.

    W styczniu 1945 r. wkroczyy do Swarzdza wojska rad