Kondratow Aleksander - Zaginione Cywilizacje

Click here to load reader

  • date post

    02-Jan-2016
  • Category

    Documents

  • view

    477
  • download

    6

Embed Size (px)

Transcript of Kondratow Aleksander - Zaginione Cywilizacje

  • 1

    ALEKSANDER KONDRATOW

    ZAGINIONE CYWILIZACJE

    1988

    Pamici moich Rodzicw,

    Michaia Awdiejewicza Kondratowa

    i Tamary Dmitriewny Chodorowej

    na znak solidarnoci z Narodem Polskim

    powicam

  • 2

    SPIS RZECZY

    Przedmowa do wydania polskiego 3

    Odkrycie nowych wiatw 4

    W poszukiwaniu Atlantydy 13

    Tajemnica Sfinksa 27

    ladami Synw Soca 54

    Dary Wschodu 75

    Trzecia kolebka 101

    Tajemnica pod siedmioma pieczciami 119

    Wyspa Minotaura 137

    Grecja przed Grekami 157

    Zadziwiajcy dysk z Phaistos 186

    Kim jestecie, Hetyci? 205

    Etruskowie - zagadka numer jeden 244

    Europa jeszcze nie odkryta 274

    Czarna Atlantyda 293

    Trzecie odkrycie Ameryki 311

    Tajemnice kraju Hotu-matuy 333

    Poznanie tajemnic 365

  • 3

    PRZEDMOWA DO WYDANIA POLSKIEGO

    W r. 1971 ukazao si w przekadzie polskim pierwsze wydanie moich Zaginionych

    cywilizacji. Wydanie pite rni si od poprzednich w sposb zasadniczy.

    W oryginale Zaginione cywilizacje powstay przed pitnastoma laty Jest oczywiste, e

    w tym czasie dokonano nowych odkry archeologicznych, pogbiono wiedz o dawnych

    jzykach Wyniki tych odkry znalazy swoje miejsce w wydaniu obecnym. Uznaem za

    konieczne powikszy objto ksiki, powici oddzielne rozdziay takim cywilizacjom,

    jak minojska, hetycka, etruska. Znacznemu poszerzeniu ulegy rozdziay omawiajce pisma

    staroytne, a zwaszcza najbardziej zagadkowy tekst naszej planety - dysk zapisany

    hieroglifami, znaleziony w Phaistos na Krecie.

    Mam nadziej, e rozszerzone i na nowo opracowane wydanie mojej ksiki spotka

    si w Polsce z takim samym ciepym przyjciem, jak wariant poprzedni.

    Aleksander Kondratow

    Leningrad, 28.01.1980

  • 4

    ODKRYCIE NOWYCH WIATW

    ZIEMIA MA KSZTAT KUFRA...

    Ziemia ma ksztat kufra... - z powag twierdzi Kosmas Indikopleustes (tj. Pywajcy

    do Indii). Okreli on ld jako prostokt podzielony dokadnie na trzy czci: Europ, Azj

    i Afryk. Prostokt ten otaczaj wody Oceanu wiata, za ktrym istnieje jeszcze jedna ziemia,

    tylko mniejsza. Na niej znajduje si Raj, z ktrego pyn pod oceanem, na nasz grzeszn

    wielk ziemi, cztery due rzeki: Nil, Eufrat, Tygrys i Ganges. Ziemi otaczaj krysztaowe

    mury, na ktrych spoczywa niebo podobne do przykrywajcego wieka. Na noc soce

    zachodzi za gr lec na dalekiej pnocy ziemi.

    Kosmas Indikopleustes, kupiec bizantyjski, by w Turcji, Egipcie, a moe i na

    Cejlonie. Wierzy jednak nie swoim oczom, ale Biblii. Na przekr wasnemu dowiadczeniu

    usiowa dopasowa to, co widzia, do biblijnego opisu budowy wszechwiata. Przez dugie

    lata dzieo Kosmasa* byo rdem wiedzy o wiecie i zamieszkujcych go ludach.

    Czas jednak mija, a z nim ulegay zmianom wyobraenia o wiecie.

    Przez dugi okres uboga Europa spogldaa zawistnie na bogaty arabski wschd,

    a kupcy Genui, Wenecji czy innych miast dawno ostrzyli sobie zby na bogactwo i zyski

    przedsibiorczych kupcw arabskich, ydowskich, syryjskich czy tunezyjskich. Znalaz si

    powd do wyrwnania rachunkw. Pod panowaniem nikczemnych muzumanw

    znajdowaa si Jerozolima z Grobem Paskim. Rozpoczyna si okres wypraw krzyowych.

    Na miejsce bredni o ludziach z uszami jak przecierada, o zotozbych rybach

    rosncych na drzewach i innych cudach Wschodu przychodzi prawdziwa wiedza.

    Czas pynie. Rozszerzaj si granice wiata. Energiczni kupcy Wenecji i Genui

    odbywaj dalekie i niebezpieczne podre, przywo do Europy wiadomoci straszliwe

    i zadziwiajce. wiat okazuje si wielki, rozciga si tysice kilometrw na wschd

    i poudnie od centrum wiata Jerozolimy**. Na bezkresnych przestrzeniach Azji

    rodkowej jest miejsce na niejedn chrzecijask Europ.

    * Mowa o Topographia Christiana. (Przypisy bez dodatkowych oznacze pochodz od

    tumacza.)

    * * Na podstawie Biblii Kosmas utrzymuje, e ziemia jest paska, ze rodkiem w Jerozolimie,

    zamknita sklepieniem niebieskim. wiat przypomina zatem Mojeszow Ark Przymierza.

  • 5

    KRWAWY BRZASK

    Europa zrzuca okowy rozdrobnienia feudalnego. Krlowie ograniczaj wszechwadz

    ksit i hrabiw, biskupw i opatw. Pomaga im w tym drobna szlachta i formujca si

    buruazja.

    Wkraczamy w czasy nowoytne.

    Jedna za drug wychodz w morze karawele portugalskiego ksicia Henryka

    o przydomku eglarz. Niebezpieczna i przeraajca jest droga na poudnie wzdu

    niegocinnych wybrzey Afryki. Ogromnym sukcesem, i to dopiero po kilku prbach, stao

    si okrenie osawionego przyldka Nie*, uchodzcego wedug antycznej legendy za koniec

    wiata. Kosztowne to byy wyprawy, tote ksi nie cieszy si popularnoci w Portugalii.

    Ale oto przychodzi z dalekich brzegw Afryki wiadomo, ktra od razu zamkna

    krytykom usta, a Henryka obdarzya imieniem nowego Aleksandra Macedoskiego.

    Martwa pustynia przeistacza si w okolice zaludnione - gosia po swym powrocie

    w r. 1441 wyprawa kapitana Nuo Tristo, a mieszkacy Lizbony mieli nie lada sensacj,

    ogldajc czarnych niewolnikw z wenistymi wosami, rnicych si wyranie od

    ciemnoskrych Maurw. Zdarzenie to rozpoczyna haniebny okres handlu niewolnikami.

    Po dwu latach Tristo przywozi now parti niewolnikw, ktrych sprzedaje

    w Lizbonie po wysokiej cenie. W nastpnym roku po zyskowny ywy towar wyrusza

    Lanarote, ktry otrzyma od Henryka eglarza licencj na handel w Afryce. W morze

    wychodzi sze okrtw.

    Bg, Pan nasz, nagradzajcy wedug zasug dobre uczynki, zapragn, aby za trudy

    w Jego subie otrzymali oni zadouczynienie i schwytali Murzynw, mczyzn, kobiet

    i dzieci sto szedziesit pi gw, nie liczc tych, ktrzy zmarli lub ktrych zabito - pisa

    kronikarz wspczesny Henrykowi eglarzowi.

    Wielu historykw Zachodu otoczyo imi ksicia Henryka aureol witoci. Jego

    usta nie znay smaku wina i nigdy nie dotkny ust kobiety. Nikomu z obraajcych go nie

    zdarzyo si usysze w odpowiedzi obelgi - rozczulajco pisze na przykad historyk

    niemiecki Oskar Peschel. Oddajmy jednak gos kronikarzowi Azurarze:

    Ojcze Niebieski! Bagam Ci, nie daj zom moim wzruszy mego sumienia,

    albowiem kae mi paka z aoci nad cierpieniem nie ich (Murzynw) religia, ale ich ludzka

    natura...

    * Cape de No, pooony gdzie w okolicy Rwnika.

  • 6

    Jakie serce mogoby by tak nieczue, aby nie zostao poruszone uczuciem alu na widok

    tych ludzi? Niektrzy, opuciwszy gowy, z oczyma penymi ez, spogldali na siebie; inni

    jczeli aonie, inni uderzali si po twarzy i tarzali po ziemi, kto tam zawodzi, jak nakazuje

    obyczaj jego kraju podczas pogrzebu. I chocia nie rozumielimy ich mowy, jej dwiki

    wyraay w peni cay ich smutek. I eby jeszcze bardziej pogbi ich cierpienia, zjawili si

    ci, ktrych zadaniem by rozdzia jecw; aby utworzy pi partii, zaczli ich rozdziela,

    przyszo do tego, e rozczano ojcw z synami, mw z onami, braci z siostrami. Nie

    zwracano uwagi ani na przyja, ani na pokrewiestwo, kady stawa tam, gdzie chcia los...

    kiedy ju jecw jako ustawiono, dzieci, widzc swych ojcw w innej grupie, wyryway si

    do nich wszelkimi siami; matki obejmoway swoje dzieci i kady si z nimi na ziemi,

    przyjmoway uderzenia nie baczc na bl, byleby tylko ich nie odda.

    Na to niebywae widowisko przybyli mieszkacy miasta i okolicznych wsi. Obecny

    by i ksi Henryk ze swym dworem. Jeeli jednak prosty lud ogarno na ten widok tak

    silne wzburzenie, e kierujcych rozdzielaniem (Murzynw) ogarn przestrach, ten wzr

    chrzecijanina i humanisty chodno spoglda z wierzchowca na nikczemny podzia zdobyczy.

    I nie zwlekajc pasowa Lanarotea na rycerza nagradzajc go szczodrze za wyjtkowe

    zasugi. Tak pisze Azurara.

    DROGA MORSKA DO INDII

    Apetyt wzrasta w miar jedzenia. Ekspedycja Lanarotea liczya sze okrtw.

    W nastpnym roku wypywa do Afryki ju dwadziecia sze - caa flotylla.

    Coraz dalej i dalej na poudnie egluj portugalskie okrty w poszukiwaniu zota

    i czarnej koci soniowej - niewolnikw. Odkryto wybrzee Gwinei, ujcie Nigru i Kongo.

    W 1488 r. Bartolomeo Diaz dociera do Przyldka Dobrej Nadziei (Diaz nazwa go

    Przyldkiem Burz - Cabo Tormentoso - a dopiero Jan II zmieni nazw na t, jak znamy

    dzisiaj, w nadziei odnalezienia poszukiwanej drogi do Indii) i widzi, e brzeg tutaj zawraca

    na pnocny wschd w kierunku Etiopii, stwarzajc wielk nadziej na odkrycie Indii.

    Pragnienia tego Diaz nie zaspokoi. Wyczerpana zaoga potrzebowaa odpoczynku,

    zawrcono do kraju. Ale ju dziesi lat pniej trzy okrty pod flag admiralsk Vasco da

    Gamy odbijaj od brzegw Portugalii z rozkazem dotarcia do Indii.

    Okrty opywaj Przyldek Dobrej Nadziei i pyn wzdu brzegu Afryki wschodniej,

    chwytaj po drodze tubylcw natychmiast poddajc ich torturze, aby wskazali drog do

    Indii.

  • 7

    Portugalczykom szczcie dopisao. W Malindi przyby na pokad najlepszy pilot

    nawigator tych czasw, Arab Achmed ibn Madid. Pod jego sprawnym kierownictwem

    okrty Vasco da Gamy przybijaj 20 maja 1498 r. do brzegw dalekich i przedziwnych Indii.

    Odlegy dotd i nieosigalny Wschd - tu za burt! Marzenie spenione. Rozpoczyna

    si nowa krwawa karta zdobyczy kolonialnych, mordw, grabiey. O, gdybym ja wiedzia,

    co bdzie pniej! - woa ibn Madid. Nawet portugalski wicekrl Indii przyzna, e

    Portugalczycy wkroczyli do Indii z mieczem w jednej rce i krucyfiksem w drugiej.

    Potwierdza to historyk portugalski Alfons Raabe. Pierwszych konkwistadorw Indii para

    naprzd, jak si wydaje, dza zota, ktra nieuchronnie pociga za sob dz krwi. Czym

    mogy przeciwstawi si rozdrobnione na wrogie sobie ksistewka Indie, majc za

    przeciwnikw zachannych na zdobycz, okrutnych i fanatycznych Portugalczykw, dla

    ktrych grabie bya zjawiskiem normalnym, a zabjstwo poganina - dobrym uczynkiem?

    Portugalia kieruje swoje okrty nie tylko do Indii, spoglda podliwym wzrokiem

    take i na inne kraje Wschodu. W 1507 roku flotylla pod dowdztwem Alfonsa

    dAlbuquerque pojawia si w Zatoce Perskiej, rabuje i pali osiedla. Albuquerque poleca

    obcina jecom nosy, mczyznom oprcz tego prawe rce, a kobietom - uszy.

    Portugalczykom udaje si wkrtce, z pomoc tajnych agentw, zawadn wanym portem,

    Malakk, skd wywo okoo trzech i p tony zota.

    Hiszpanie przenikaj na Archipelag Indonezyjski i znajduj drog do Wysp

    Korzennych - Molukw. Gorczka zota pcha ich dalej - do brzegw Chin, Japonii, Nowej

    Gwinei, Australii, a za nimi postpuje mier i zniszczenie.

    MEKSYK, JUKATAN, ANDY

    W tym samym mniej wicej czasie w innym rejonie wiata, w Ameryce, w imi Pana

    naszego Jezusa Chrystusa i w imi bstwa-zota, rozpoczyna si podobnie krwawa

    i okrutna rozprawa. Hiszpanie pojawili si w Nowym wiecie z krzyem w rce

    i nienasycon dz zota w sercu - pisa wiadek hiszpaskiego podboju Ameryki.

    W pierwszych latach po odkryciu Ameryki dza zota bya zaspokojona

    w niewielkim stopniu. Zdobywcy trafiali pocztkowo tylko na ubogie plemiona indiaskie.

    Czy mona byo porwna bogactwo tego kraju z Indiami, grabionymi przez

    Portugalczykw? Wkrtce jednak zaspokojono t nienasycon dz zota. Hiszpanie

    dowiaduj si o bogatych pastwach Majw i Aztekw. W lutym 1519 r. uzbrojony oddzia

    z Hernando Cortezem na czele wyprawia si w celu zawadnicia bogactwami Indian pod

  • 8

    hasem: Bogu, krlowi, sobie i swoim przyjacioom.

    Hiszpanie lduj na Pwyspie Jukataskim. Dziki broni palnej i koniom (Indianie

    uwaali jedcw za co nadprzyrodzonego, a rumaka i jedca za jedn istot) zwyciaj.

    Oddzia Corteza kieruje si w gb Meksyku, w kierunku stolicy pastwa Aztekw -

    Tenochtitlanu (obecnie miasto Meksyk). U bram miasta uzbrojonych przybyszw powita

    wadca Aztekw Montezuma. Nie wiedzielimy, co powiedzie, nie wierzylimy wasnym

    oczom. Po jednej stronie na ldzie, rzd duych miast, po drugiej - rzd innych, a jezioro

    pene kanu... oto leao przed nami wielkie miasto Meksyk, a nas - nas byo mniej ni

    czterystu! - pisa Bernal Diaz.

    Wkrtce Montezuma zostaje uwiziony jako zakadnik, a w jego imieniu krajem

    rzdz Hiszpanie. Nakadaj daniny, daj zota i drogocennych kamieni. Wybucha

    powstanie. Montezuma prbuje powstrzyma powstacw, ale zostaje miertelnie ranny.

    Milcz, niegodziwcze, babo urodzona, by tka i prz, te psy trzymaj ciebie w niewoli, ty

    tchrzu! - woaj z tumu; nadlatuj kamienie i strzay. Umierajc, Montezuma odmawia

    przyjcia chrzecijastwa.

    Hiszpanie wycofuj si z Tenochtitlanu tracc wszystkie dziaa, prawie ca bro

    paln i konie. Klska ich byaby zupena, gdyby nie pomoc... Indian. Aztekowie byli

    znienawidzeni przez podbite plemiona, dla ktrych Hiszpanie stali si sojusznikami

    przeciwko uciskowi pastwa Montezumy. Cortez otrzymuje dziesi tysicy wojownikw,

    z ktrymi atakuje Tenochtitlan. Rosn siy Hiszpanw i ich sprzymierzecw. Stolica

    Aztekw zostaje odcita od reszty wiata. W miecie panuje gd, a gdy jeszcze Hiszpanie

    niszcz system rur doprowadzajcych wod - pragnienie. Ale opr trwa. Kiedy Hiszpanie

    zajli ostatni dzielnic miasta, ujrzeli, e bya ona przepeniona trupami lecymi wszdzie:

    w domach, kanaach, na brzegu jeziora; miejscami byo ich tak wiele, e leay jeden na

    drugim jak polana drzew... Polegli prawie wszyscy doroli mczyni, nie tylko z miasta, ale

    i okolic.

    Po zajciu pastwa Aztekw Hiszpanie wdzieraj si na teren pastwa Majw.

    Szczujc na siebie rne wrogie sobie miasta i plemiona, towarzysz Corteza, Pedro

    de Alvarado, zdobywa tereny dzisiejszej Gwatemali, Hondurasu, Nikaragui. Francisco

    de Montejo wdziera si w gb Jukatanu, trzeba byo jednak dwch dziesicioleci, by udao

    si zama opr Majw. Na uroczystym auto-da-fe ojciec Diego de Landa spali ostatnie

    ocalae z grabiey pomniki kultury Majw: rzeby, inkrustowane naczynia i pisane

    hieroglifami rkopisy. Bogactwa Meksyku, witynie i paace, pene zota i kosztownoci,

    przycigay coraz to nowych chtnych, dnych upu. Ximenes de Quesada zdobywa kraj

  • 9

    Chibcha-Muysca (dzisiejsza Kolumbia), rabuje indiaskie grobowce, w ktrych znajduje

    wicej zota ni w jakimkolwiek kraju Ameryki. Francisco Pizarro, byy winiopas, a pniej

    wicekrl Peru, wykorzystuje paacowe konflikty, podbija imperium Inkw. Podobnie jak

    w Meksyku ma miejsce rabunek, a powstania Indian s krwawo tumione. W poowie XVI w.

    wadza Hiszpanii rozciga si na ogromnym terytorium - od pnocnej czci Meksyku

    i Florydy po poudniow cz kontynentu amerykaskiego.

    Hiszpanie wytpili okoo pitnastu milionw Indian. Afryk kosztowa handel

    Murzynami sto milionw ludzi. Ta ponura dziaalno bya dzieem nie tylko Hiszpanii

    i Portugalii, do nich przyczyy si i inne rzdy szukajce kolonii zamorskich: Holandia,

    Francja, Anglia.

    Pyn lata. Holandia, pniej Anglia przejmuj bero wadczyni mrz. Odpada

    z konkurencji Hiszpania i Portugalia. Rzd brytyjski rozszerza kolonialne posiadoci - znw

    leje si krew. Malaje i Nowa Zelandia, Australia i Kanada, Poudniowa Afryka, Indie... Kul

    i wdk, si i kamstwem angielski kapitalizm toruje sobie drog do przewodzenia wiatu.

    Gin samoistne kultury Indian Ameryki Pnocnej, mieszkacw wysp Oceanii, kontynentu

    afrykaskiego. Stare gwinejskie miasto Benin zostaje barbarzysko zbombardowane

    i rozgrabione. W nierwnej walce pada pastwo Zulusw. Po dugich wojnach Maorysom

    zostaje tylko skpy skrawek kraju, ktry kiedy nalea do nich w caoci - Nowej Zelandii.

    Doszcztnie wyniszczono ludno Tasmanii, katastrofalnie wymieraj autochtoni kontynentu

    australijskiego.

    Tego, co omina grabie pastwowa, nie omina grabie prywatnie dokonywana

    przez piratw, handlarzy niewolnikw, poszukiwaczy zota i innych awanturnikw. Na

    mniejsz skal, natomiast z wiksz dokadnoci, kontynuuj ponure dzieo rozpoczte przez

    Portugalczykw. W r. 1862 peruwiascy handlarze niewolnikw porywaj wiksz cz

    mieszkacw Wyspy Wielkanocnej, wymierzajc tym samym miertelny cios samoistnej

    kulturze wyspy. Misjonarze dokonuj reszty. Kto nie zgin od kuli, gin od innych

    zdobyczy cywilizacji - epidemii, pijastwa, chorb wenerycznych. Zaginy dawne religie,

    stare tradycje - chrzecijastwo byo niezrozumiae, moralno biaego czowieka -

    moralnoci bandyty. Py zapomnienia przysypuje dawne kultury, dawne ycie...

    Kultura europejska jedyna w wiecie. Tylko chrzecijastwo owiecio

    nieszczsnych dzikusw. Europa wydobya ndznych i biednych pogan z wiecznego mroku

    i ciemnoty. Historia wiata - to historia Europy.

    Od podobnej frazeologii pczniay podrczniki, pod takimi hasami niszczono nie

    tylko pogaskie idole i diabelskie napisy, ale te kulturaln odrbno i niezawiso

  • 10

    polityczn caych narodw.

    ODKRYCIE NOWYCH WIATW

    Zanim jeszcze nastpi zmierzch kolonializmu, w wiadomoci ludzi krok za krokiem

    ujawniaa si wielka prawda: chrzecijastwo nie jest jedynie prawdziw religi, a Europa

    kolebk kultury, lecz zaledwie malek wysepk w archipelagu cywilizacji. Nowi

    Kolumbowie - archeolodzy, historycy, lingwici, ponownie odkryli Ameryk i Afryk, Azj

    i Oceani.

    Archeologiczne znaleziska nowych wiatw zaczy si w okresie wielkich odkry

    geograficznych. Odrodzenie budzi zainteresowanie zabytkami staroytnoci, co prawda tylko

    antykiem, hoduj temu poeci i ksita, dyplomaci, a nawet Ojcowie Kocioa -

    kardynaowie i papiee. Natomiast zupenie nie znan ksig dla ludzi Renesansu pozostaje

    historia ludw pierwotnych, jak rwnie historia innych pozaeuropejskich cywilizacji. Jednak

    ju w XVII w. pojawiaj si w sferze zainteresowa mionikw staroytnoci cenne

    znaleziska kultury egipskiej, perskiej, etruskiej. Wyprawa Napoleona do Egiptu, odczytanie

    przez genialnego Champolliona hieroglifw, odkrycie wspaniaych pomnikw kultury

    w dolinie Nilu - wszystko to prowadzi do powstania nowej dyscypliny naukowej - egiptologii.

    Podstaw tej nauki stanowi dwunastotomowa praca Lepsiusa, uczonego niemieckiego,

    Pomniki z Egiptu i Etiopii* ilustrowana dziewiciuset tablicami.

    Mniej wicej w tym samym czasie powstaje nastpna nauka zajmujca si nie znanym

    Europejczykom wiatem staroytnego Midzyrzecza. Dotychczasowe rda mwice

    o potnej niegdy Niniwie, stolicy Asyrii, i matce miast, Babilonie, to Biblia, dziea

    Herodota i Berosa, kapana chaldejskiego. rda te uchodziy za niezbyt pewne, gdy wiele

    gupstw paple Herodot i inni pisarze ozdabiajc swoje wiadomoci zmyleniem, jak gdyby

    jakim motywem muzycznym, rytmem czy przypraw - pisa Strabon. W XIX wieku

    zmylenie stao si prawd: ruiny Niniwy i Babilonu, miast, o ktrych mwi Biblia, zostay

    odkryte przez archeologw. Po pewnym czasie odkopano na terenie Midzyrzecza miasta

    jeszcze starsze oraz pisma dawniejsze ni wite ksigi ydw.

    Doda mona, e i historia Europy zacza si wczeniej ni podaje to biblijna data

    stworzenia wiata. Henryk Schliemann, kupiec-milioner i archeolog-amator, odkrywa nie

    znany dotd wiat Grecji przedhomeryckiej, kultur egejsk, prardo kultury antycznej.

    * Karl Richard Lepsius, Denkmler aus gypten und thiopien, 1849-1859.

  • 11

    Badania rozpoczte przez Schliemanna kontynuuje Artur Evans. Odkopuje na Krecie

    legendarny paac w Knossos oraz inne zabytki kultury, ktra, jak mwi Evans, jest

    zjawiskiem wyjtkowym - nie ma nic z Grecji, nic z Rzymu.

    opata archeologa zanurza si coraz bardziej w gb wiekw. Czowiek zamieszkiwa

    Europ pi, dziesi i sto tysicy lat temu. Dalecy prapradziadowie czowieka zamieszkiwali

    Azj milion lat przed nasz er, a Afryk - ponad ptora miliona.

    A znw archeologowie pracujcy na kontynencie amerykaskim odkrywaj, e ruiny

    miast zburzonych przez Hiszpanw stoj na gruzach miast jeszcze starszych, zbudowanych

    setki lat przed Kolumbem; te z kolei s spadkobiercami jeszcze dawniejszych kultur.

    W Indiach i na Jawie, w Kambody i w Tybecie znaleziono wspaniae gmachy i witynie,

    zadziwiajce rzeby i malarstwo. Wspzawodnicz z nimi zabytki sztuki i architektury

    odkryte w Afryce - monumentalne budowle Zimbabwe w Afryce Poudniowej i zadziwiajce

    rzeby z brzu na Wybrzeu Gwinejskim.

    Zagadkowe posgi zagubionej na Oceanie Spokojnym Wyspy Wielkanocnej i nie

    mniej tajemnicze kamienne monolity Stonehenge w Anglii; cyklopia Brama soca

    w grach Ameryki Poudniowej i kilometrowej dugoci wstga wspaniaych rzeb jawajskiej

    wityni. Taras wityni Baalbek w Libanie, zbudowany z kamienia o wadze 500 ton

    i 20 m dugoci, kilkutonowe gowy kamienne znalezione w Meksyku, ocalae cudem od

    ognia inkwizycji rkopisy Majw i tajemniczy dysk z napisem w ksztacie spirali,

    odnaleziony na Krecie; rkopisy znad Morza Martwego opowiadajce o Mistrzu

    Sprawiedliwym, a sporzdzone przed narodzeniem Chrystusa i wielorcy bogowie i demony

    Indii o licznych twarzach; bogowie-zwierzta Starego Egiptu i zagadkowy Quetzalcoatl,

    Pierzasty w, ktremu hod skadali dawni Meksykanie...

    Przeszo Europy to tylko may wycinek historii wiata; Chrystus jest zaledwie

    jednym z przedstawicieli w niezliczonym poczcie bogw - prawdy te stay si oczywiste

    natychmiast po pierwszych sukcesach archeologii.

    Kt stworzy te cywilizacje, czyja rka wyciosaa z kamienia imponujce witynie

    i paace, posgi i paskorzeby? By moe pochodzenie ich zwizane jest z jednym

    orodkiem? Myl taka mimo woli zrodzia si u pierwszych Kolumbw i Kopernikw

    zaginionych kultur. I chyba najtrafniej wyrazi j Walery Briusow, poeta, znawca jzykw

    i historii staroytnej:

    U podwalin wszystkich najstarszych kultur naley szuka jakiego jednego wpywu,

    ktry moe w sposb prawdopodobny wyjani zachodzce midzy nimi znamienne

    podobiestwa. Poza wczesn staroytnoci naley szuka niewiadomej X, nie znanego

  • 12

    jeszcze nauce wiata kultury, ktry jako pierwszy da impuls rozwojowi wszystkich znanych

    nam cywilizacji. Egipcjanie, Babiloczycy, Hellenowie, narody Egei, Rzymianie byli

    naszymi mistrzami, nauczycielami naszej wspczesnej cywilizacji. Kt zatem by ich

    nauczycielem? Komu przyzna moemy zaszczytne imi nauczyciela nauczycieli? Tradycja

    wskazuje na Atlantyd.

    Atlantyda... Zatopiony kontynent o wysokiej kulturze, zagadka, ktra od setek lat

    pobudza wyobrani romantykw i wywouje ironiczny umiech sceptykw, daje straw

    rozmylaniom filozofw i natchnienie pisarzom i poetom, przyciga uwag powanych

    badaczy i uzbraja posannikw mistycznych sekt w rodzaju Zakonu Rosenkreuzerw*

    czy Stowarzyszenia Teozoficznego, rodzi wiele ksiek i artykuw, w ktrych zwolennicy

    istnienia Atlantydy - atlantolodzy - prbuj zrekonstruowa t kultur, ycie, sztuk,

    wierzenia, religi mieszkacw zatopionego kraju. Ukazuj si rwnie recenzje krytyczne,

    odrzucajce hipotezy atlantologw o istnieniu Atlantydw, jak rwnie ich wysokiej kultury.

    Do grona atlantologw naleeli i nale uczeni, zwykli amatorzy-entuzjaci, artyci-

    pisarze, malarze, kompozytorzy, poeci: minister owiaty z czasw Mikoaja I, znawca

    staroytnoci, Abraham Norow i znakomity poeta XX w. Walery Briusow; jeden

    z pierwszych badaczy kultur przedkolumbowej Ameryki, opat Brasseur de Bourbourg i autor

    powieci fantastycznych Jules Verne; uczony-encyklopedysta jezuita Athanasius Kircher

    i etnograf-afrykanista Leo Frobenius; oceanograf Rene Malaise i pisarz Artur Conan-Doyle;

    humanista woski Girolamo Fracastoro, szkocki etnograf Lewis Spence, radziecki poeta

    Mikoaj Zaboocki i okultysta Scott Elliot; znany archeolog-historyk B. Bogajewski,

    zaoycielka Towarzystwa Teozoficznego H. Bawatska i koryfeusz radzieckiej geologii

    akademik W. Obruczew... - to tylko niektrzy z atlantologw, ktrych pogldy oczywicie s

    rne, z wyjtkiem jednego - stwierdzenia istnienia Atlantydy.

    Wedug sw samych atlantologw historia poszukiwa zatopionego kontynentu

    powinna by czytana jak zapierajca dech powie sensacyjna z jej odkryciami, faszywymi

    wnioskami, nieoczekiwanymi znaleziskami i rozczarowaniem. Na temat Atlantydy napisano

    ju ca mas ksiek... Wszystkie one w istocie swej nawizuj do jedynego prarda -

    historii, o ktrej mwi przed okoo dwoma i p tysicem lat w swoich Dialogach Arystokles

    znany nam jako Platon.

    * lub Ry i Krzya. Mowa o organizacji masoskiej stworzonej jakoby przez Christiana Rosenkreuzera.

  • 13

    W POSZUKIWANIU ATLANTYDY

    DIALOG TIMAIOS

    Kritias z dialogu Platona Timaios opowiedzia zadziwiajc histori... ...Posuchaj,

    Sokratesie. Opowie bardzo dziwna, ale ze wszech miar prawdziwa. Opowiada j kiedy

    Solon, najmdrzejszy spord siedmiu mdrcw... Jest - powiada - w Egipcie, w delcie, ktr

    opywa rozszczepiony u gry strumie Nilu, powiat, zwany Saityckim. W tym powiecie

    najwikszym miastem jest Sais... Solon mwi, e gdy tam przyjecha, bardzo go tam zaczto

    szanowa. Do, e zacz si rozpytywa o dawne czasy tych kapanw, ktrzy najwicej

    byli z tym obznajomieni, bo sam nic o tym po prostu nie wiedzia i nie znalaz adnego

    innego Hellena, ktry by o tym wiedzia cokolwiek...

    ...Na to jeden bardzo stary kapan powiedzia: - Oj, Solonie, Solonie!... Nie wiecie, e

    w waszej ziemi mieszka najpikniejszy i najlepszy rodzaj ludzi, od ktrego pochodzisz i ty,

    i cae wasze dzisiejsze pastwo... Istniao swojego czasu, Solonie, przed najwikszym

    potopem pastwo, ktre dzi jest pastwem ateskim, wielka potga militarna, i w ogle

    prawa miao znakomite... ...Pisma nasze mwi, jak wielk niegdy pastwo wasze zamao

    potg, ktra gwatem i przemoc sza na ca Europ i Azj. Sza z zewntrz, z Morza

    Atlantyckiego. Wtedy to morze tam byo dostpne dla okrtw. Bo miao wysp przed

    wejciem, ktre wy nazywacie Supami Heraklesa. Wyspa bya wiksza od Libii i od Azji

    razem wzitych. Ci, ktrzy wtedy podrowali, mieli z niej przejcie do innych wysp.

    A z wysp bya droga do caego ldu, lecego naprzeciw, ktry ogranicza tamto prawdziwe

    morze... Ot na tej wyspie, na Atlantydzie, powstao wielkie i podziwu godne mocarstwo

    pod rzdami krlw, wadajce nad ca wysp i nad wieloma innymi wyspami i czciami

    ldu staego. Oprcz tego, po tej stronie, tutaj oni panowali nad Libi a do granic Egiptu

    i nad Europ a po Tyrreni. Wic ta caa potga zjednoczona prbowaa raz jednym

    uderzeniem ujarzmi wasz i nasz kraj i ca okolic Morza rdziemnego. Wtedy to, Solonie,

    objawia si wszystkim ludziom potga waszego pastwa: jego dzielno i sia. Wasze

    pastwo stano na czele wszystkich, zachowao rwnowag ducha, rozwino sztuki wojenne

    i ju to na czele Hellady, ju te odosobnione, bo inni je opucili z koniecznoci, w skrajne

    niebezpieczestwo popado, jednak pokonao najedcw i wznioso pomnik zwycistwa; nie

    pozwolio ujarzmi tych, ktrzy jeszcze nie byli ujarzmieni, i nam wszystkim, ktrzy

    zamieszkujemy po tej stronie Supw Heraklesa, zachowao wolno, nie zazdroszczc jej

  • 14

    nikomu. Pniej przyszy straszne trzsienia ziemi i potopy i nadszed jeden dzie i jedna noc

    okropna - wtedy cae wasze wojsko zapado si pod ziemi, a wyspa Atlantyda tak samo

    zanurzya si pod powierzchni morza i znikna...*

    DIALOG KRITIAS

    W innym dialogu Platona, Kritias, znajdujemy opis Atlantydy.

    ...Jak si poprzednio o przydziaach bogw mwio, e podzielili midzy siebie ca

    ziemi, i taki przydzia by raz wikszy, a nieraz i mniejszy, i urzdzili sobie witynie

    i ofiary, tak te i Posejdon dosta w udziale wysp Atlantyd i osadzi tam potomkw swoich

    z jednej kobiety miertelnej w jakiej takiej okolicy wyspy. Od brzegu morza a do rodka

    caej wyspy bya rwnina. Najpikniejsza miaa by ze wszystkich rwnin i zadowalajcej

    bya wartoci... Synem Posejdona (wg legendy) by Atlas, od ktrego pochodzi nazwa wyspy

    - Atlantyda i okrajce j Atlantyckie Morze.

    ...Atlasa rd by zreszt liczny i sawny... Bogactwo posiadali tak olbrzymie, jakiego

    ani przedtem nigdy w adnym krlestwie nie byo, ani te kiedykolwiek pniej atwo nie

    powstanie. Byli zaopatrzeni we wszystko, czego byo potrzeba w miecie i w reszcie kraju.

    Wiele dbr przychodzio do nich z zewntrz, bo mieli wadz, a najwicej ich dostarczaa

    wyspa sama dla zaspokojenia potrzeb yciowych... jakie tylko wonnoci dzisiaj ziemia rodzi

    gdziekolwiek, korzenie i zioa, i drzewa... oprcz tego... i zboa, ktre nam za poywienie

    su... i to drzewo, ktre napj i pokarm, i olej wydaje... wszystko to wtedy wydawaa ta

    wyspa, bdca jeszcze pod socem, wyspa wita, pikna i przedziwna - w obfitoci

    nieprzebranej. Wic oni to wszystko brali z ziemi i budowali witynie i paace krlw,

    i porty, i arsenay, i ca reszt swojej ziemi urzdzili w ten sposb...**

    W dalszej czci Kritiasa omwiony jest ustrj Atlantydy, paac krlewski bdcy

    jednoczenie wityni, porty, kanay, zabudowania zatopione w jedn okropn noc.

    Katastrofa ta, w wyniku ktrej Atlantyda zgina (a zarazem i wojsko rywali - Ateczykw),

    wydarzya si przed dziewiciu tysicami lat.

    Kritias nie zosta ukoczony: Platon nagle zmar. Oprcz Dialogw znakomitego

    filozofa nie ma adnych starych rde na temat Atlantydy.

    * Platon, Timaios, prze. W. Witwicki, Lww-Warszawa 1909 i 1960. ** Platon, Kritias, prze. W. Witwicki, Lww-Warszawa 1909 i 1960.

  • 15

    Umysy krytyczne, w tym Arystoteles, ucze Platona, nie day wiary historii

    opowiedzianej w Dialogach. Jednak autorytet Platona by wystarczajco wielki, a opis

    Atlantydy tak realistyczny, e wielu uczonych w staroytnoci uznao t histori za

    prawdziw. Pliniusz Starszy, Posejdonios, Strabon, Diodor Sycylijski, jak rwnie inni

    geografowie i historycy pisz o Atlantydzie komentujc Dialogi Platona. Proklos, yjcy

    w V w. filozof, wspomina o niejakim Krantorze, Greku, ktry widzia w Egipcie zapis

    o Atlantydzie. Pniej sprawa ta popada w zapomnienie. Nadchodzi obskuranckie

    i fanatyczne redniowiecze. Prace wielkich staroytnych filozofw zostaj zapomniane albo

    s jako pogaskie niszczone.

    Od czasu do czasu kr jednak po zachodniej Europie wiadomoci o jakich

    tajemniczych wyspach na Atlantyku, wrd morza ciemnoci, jak go nazywano w wiekach

    rednich. Wyspy te s ni to ziemi obiecan, ni to wysp bogosawionych. Niedostpne

    dla zwykego miertelnika, jak widma znikaj z oczu nadpywajcych eglarzy. Dopiero wraz

    z odkryciem Ameryki zagadka Atlantydy wypywa z mroku zapomnienia.

    JUKATAN CZY SPITSBERGEN

    Zachodni drog do Indii odkry Kolumb - tak oficjalnie podano i tak zreszt uwaa

    on sam. Przed eglarzami zacza si jednak stopniowo rysowa inna prawda, wielka

    i nieoczekiwana: po tamtej stronie Atlantyku nie le znane ju Indie i kraje Wschodu, lecz

    nie zbadany Nowy wiat. Zagadkowy, tajemniczy, peny bajecznych bogactw... do grabiey

    ktrych przystpili hiszpascy konkwistadorzy. Stare miasta, witynie, twierdze niszczone

    byy ogniem i mieczem. Zdobywcy, zajci rabunkiem i wojn, pochodami w poszukiwaniu

    nowych bogactw, nie bardzo mieli czas myle o tym, kto jest grabiony, skd si wzi ten

    nowy nieznany wiat.

    Myl ta natomiast zacza zaprzta niektre umysy w Europie. Z kadym rokiem

    i dziesicioleciem powikszay si kontury nieznanej ziemi za oceanem, na mapie pojawiay

    si nowe pastwa i miasta. Relacja Platona o potnym pastwie Atlantydw i Nowy wiat za

    Supami Heraklesa czyy si ze sob w naturalny sposb. Nic wic w tym dziwnego, e

    takiego porwnania dokona ju w r. 1530 Girolamo Fracastoro, woski poeta, lekarz i filozof.

    Po piciu latach do tej samej myli doszli, niezalenie od siebie, dwaj hiszpascy kronikarze

    Oviedo y Valds i Augustin de Zrate. Jeszcze pniej ich rodak Francisco Lpez de Gomara

    w dziele Oglna historia Indii i podboju Meksyku wydanym w poowie XVI w. ju z ca

  • 16

    pewnoci dowodzi, e wysokie kultury Indian to resztki kultury Atlantydy.

    Oczywicie, nie wszyscy s w tym zgodni. Jos de Acosta, kronikarz hiszpaski,

    zdecydowanie odrzuca pogldy swoich kolegw. Biskup Diego de Landa, ktry przebywa

    wiele lat w kraju Majw, z drwin pisze o hipotezach Gomary. Ale ostateczny cios zadali

    zwolennikom Atlantydy w Ameryce sami atlantolodzy.

    Skd wiadomo, pytali, e Platon opisa akurat Ameryk pod mianem swojej

    Atlantydy? Zwaszcza e mwi on wprost, i Atlantyda zapada si w morze w cigu jednej

    okropnej nocy, a Nowy wiat jest caluteki! Nie ma przecie adnych wskazwek, aby

    uzna kontynent amerykaski za Atlantyd.

    Byli i tacy, ktrzy uwaali, e platoska Atlantyda to daleka i mao znana

    Skandynawia. Jezuita Athanasius Kircher dokona rekonstrukcji zatopionego kontynentu,

    a nawet sporzdzi map Atlantydy; zakada on, e pooenie jej winny wyznacza Wyspy

    Kanaryjskie, Azorskie i Flannan, ktre wydaj si jak gdyby grzbietami gr zatopionej

    Atlantydy.

    Wiek XVIII przynis nowe hipotezy i warianty pooenia legendarnego kontynentu.

    Przyjaciel Woltera, opat Baily, zakada pooenie Atlantydy na terenie Morza Arktycznego

    w rejonie Spitsbergenu, a nie na Atlantyku. Uwaa on, e w tych dawnych czasach klimat by

    duo cieplejszy ni obecnie. Kiedy klimat si ozibi i lodowce zaczy wypiera Atlantydw

    z ich ojczyzny, zmuszeni zostali oni do opuszczenia wyspy i udali si na wschd, ldujc

    w ujciu Obu. Std skierowali si do Mongolii, Chin, Indii, Persji, Egiptu, Palestyny,

    przynoszc wszdzie swoj wysok kultur.

    Buffon, uczony francuski, umiejscowi Atlantyd na pkuli poudniowej, zakadajc,

    e mae wysepki w pobliu Afryki - Wniebowstpienia i w. Heleny - stanowi ostatnie

    okruchy staroytnego i gonego kraju, o ktrym mwi Platon. Poszukiwania Atlantydy

    przybray naprawd wiatowy rozmach - od Meksyku do Spitsbergenu i Wyspy w. Heleny.

    EGEA

    Wiek XIX przynis nowe, co prawda ju nie tak fantastyczne hipotezy. Abraham

    Norow, rosyjski uczony i podrnik, doszed do wniosku, e Atlantyda zajmowaa cay obszar

    Morza rdziemnego, od Cypru do Sycylii, ktry pokrywa si z wymiarami podanymi przez

    Platona: 3000 stadiw dugoci i 2000 szerokoci.

    Tez Norowa podtrzyma A. Karnoycki, inny uczony rosyjski, wnoszc jedynie

    pewne ucilenia. Umiejscowi on Atlantyd nie midzy Cyprem i Sycyli, lecz na wyspach

  • 17

    Morza Egejskiego. Uzasadni t tez tym, e Supy Heraklesa - jego zdaniem - nie

    znajdoway si w Bosforze, lecz przy zachodnim ujciu Nilu. Twierdzi on, e przecie i Sais,

    skd pochodz wiadomoci Platona o legendzie Atlantydy, i Heraklea, miasto zaoone

    wedug legendy przez samego Heraklesa, le std niedaleko. Dlatego te Atlantyd naley

    umiejscawia w centrum kultury wiata staroytnego, midzy Azj Mniejsz, Syri, Libi

    i Grecj. Wobec tego - twierdzi - sprawa dotyczy nie Atlantydy, ale Egei, ldu lecego we

    wschodniej czci Morza rdziemnego, ktrego pozostaociami s drobne wysepki Morza

    Egejskiego oraz Cypr i Kreta.

    Tezy Norowa i Karnoyckiego znalazy, wydawaoby si, potwierdzenie w pracach

    wykopaliskowych Henryka Schliemanna i Artura Evansa. Na Krecie odkryto wiadectwa

    wysokiej kultury, przewyszajcej greck: zadziwiajce freski i wazy, tabliczki gliniane

    zapisane tajemniczymi znakami, wielkie paace i witynie, sigajce swym pochodzeniem

    w gbok staroytno, wzniesione dawno przed epok heroiczn Iliady Homera.

    Czy kultura Krety nie jest kultur Atlantydw? Na t moliwo wskaza ju w 1909 r.

    profesor angielski Frost. On i jego zwolennicy uwaali, e Dialogi Platona zawieraj wierny

    opis kreteskich paacw, portw, a wspaniae rysunki na naczyniach i freskach dawnych

    mieszkacw Krety su jako swego rodzaju ilustracje Dialogw.

    Jeszcze trway wykopaliska na Krecie, jeszcze nie odczytano zagadkowych znakw

    pisma, kiedy z Afryki dobieg radosny okrzyk: Odkryem Atlantyd!

    AMAZONIA CZY KAUKAZ?

    ZATOKA GWINEJSKA CZY MORZE CZERWONE?

    Na pocztku naszego stulecia w tropikach Afryki prowadzi badania Leo Frobenius.

    W kraju Joruba, na obszarze dzisiejszej zachodniej Nigerii, znalaz terakotowe rzeby oraz

    gow boga morza Olokuna wykonan w brzie, sporzdzone z zadziwiajc zrcznoci.

    W okresie pniejszym odkryto ruiny staroytnego Ife. Cyklopie kamienne budowle miay

    mury pokryte pytami terakotowymi i zdobione miedzi.

    Frobenius stwierdzi, e bg morza Olokun to na pewno Posejdon, a skadajcy hod

    Jorubowie s potomkami Atlantydw, poniewa ubieraj si podobnie w ciemnoniebieskie

    szaty.

    ...Cudowne drzewo, ktre napj i pokarm, i olej wydaje... - to palma; nadto

    wydobywa si tutaj mied i yj sonie, o ktrych wspomina Platon. Zdaniem Frobeniusa,

    religia, sztuka, rzemioso staroytnych mieszkacw Ife i ich nastpcw posiadaj swoj

  • 18

    analogi na pnocy - w rejonie Morza rdziemnego i stanowi jedn cao kulturow,

    uzasadniajc istnienie wsplnej cywilizacji - atlantyckiej.

    Pierwsze zabytki wielkiej cywilizacji Ife odkry Frobenius w r. 1910. Trzy lata pniej

    Pierre Termier, profesor geologii, czonek Akademii Francuskiej, wygosi w Instytucie

    Oceanograficznym wykad, z ktrego wynikao, e Atlantyda Platona spoczywa na dnie

    Oceanu Atlantyckiego. Aczkolwiek brzegi Oceanu Atlantyckiego wydaj si obecnie trwae

    i tysickrotnie spokojniejsze ni naraone na wstrzsy tektoniczne brzegi Oceanu Spokojnego

    - wywodzi Termier - cae dno Atlantyku uksztatowao si prawdopodobnie niedawno; przed

    ruchami tektonicznymi obszaru Wysp Azorskich wystpoway i inne zapadliska, ktrych

    rozmiary przekraczaj najmielsze wyobraenie.

    Termier przytacza argumenty z dziedziny geologii, uzasadniajce tez, e na

    Atlantyku istniaa dua wyspa lub nawet kontynent, unicestwiony w geologicznej katastrofie,

    uzna e fakt ten nie budzi adnych wtpliwoci. Powstaje pytanie, czy yli w tym czasie

    ludzie, ktrzy mogliby przekaza o tym wiadomoci w swoich wspomnieniach? Zdaniem

    Termiera istnieje tylko ten problem. Na razie wic mionicy piknych legend maj pene

    prawo wierzy w Platosk histori o Atlantydzie.

    Jeeli istnia na Atlantyku kontynent, to jego ladem winny by Wyspy Azorskie,

    Kanaryjskie i Madera. I jeli pastwo Atlantydw rzeczywicie istniao, to na wyspach tych

    moemy znale pozostaoci wielkiej kultury. Co do tego, e bya ona wielka, nikt

    z atlantologw nie mia adnej wtpliwoci. Przecie w tym czasie, w ktrym pozostaa

    ludzko ya na etapie epoki kamiennej, Atlantydzi, jeli wierzy Platonowi, byli ju

    narodem o wysokiej cywilizacji.

    Zdaniem wielu atlantologw wanie Atlantydzi skolonizowali Ameryk i przynieli

    wysok cywilizacj do Starego wiata, a wic do Egiptu, Midzyrzecza, Indii i Chin.

    Przynieli nie tylko swoj kultur, lecz i swoich bogw. Bstwa Fenicjan, Hindusw,

    Skandynaww, Majw, antycznych Grekw to w istocie bstwa Atlantydw. C tam

    bogowie! Waniejsze zdobycze ludzkoci, jak umiejtno wytopu metali, sztuka pisania

    i wiele innych - rwnie pochodz od Atlantydw.

    Czy zatem wyspy Atlantyku nie kryj resztek wielkiej kultury? eglarze XIV w. nie

    znaleli na Maderze i Azorach nic prcz jastrzbi i szczurw. Na Wyspach Kanaryjskich

    natomiast napotkali Guanczw, zadziwiajcy nard - jak twierdzili atlantolodzy. Uznano

    ich zatem za bezporednich potomkw Atlantydw, poniewa znali pismo, symbole

    astronomiczne, kult zmarych, sztuk balsamowania, urzdzenia uytecznoci publicznej,

    posiadali zamiowanie do pieni, muzyki, wicze zapaniczych wykonywanych uroczycie

  • 19

    w wita narodowe.

    Nie tak atwo mona sprawdzi te opinie, gdy Guanczowie zostali wytpieni przez

    Hiszpanw ju duo wczeniej. Na razie kompletowano wiadomoci z relacji czternasto-

    i pitnastowiecznych kronikarzy, ktrzy widzieli Guanczw i poznali ich kultur,

    publikowano na temat Atlantydy nowe prace. Zatopiony kontynent przeniesiono z Atlantyku

    na Morze Pnocne. Tylko tam znajdowaa si Platoska Atlantyda, twierdzi Spanuth,

    badacz niemiecki. Amerykanin Mitchell Hedge umieci j na Morzu Karaibskim. Std

    z Atlantydy (a dokadniej z Antylw, jako e Antyle u Hedgea s pozostaociami

    zatopionego ldu) wysoka cywilizacja rozprzestrzenia si na teren Egiptu, Meksyku i Peru.

    Inni z kolei atlantolodzy umieszczali zaginiony kontynent na Kaukazie. Zdaniem Paniagvy

    Atlantyda leaa na Morzu Azowskim, gdy Supy Heraklesa to nic innego jak Cienina

    Kerczeska ze wityni powicon Heraklesowi. Fessenden twierdzi na podstawie danych

    geologicznych, e na pnoc od Kaukazu znajdowao si wielkie morze, ktrego czci jest

    dzisiejsze Morze Kaspijskie i Czarne. Na Kaukazie istniaa w tym czasie wysoka kultura,

    podobna w wielu przejawach do staroegipskiej. Przed dwunastoma tysicleciami wody tego

    pnocnokaukaskiego morza przebiy wyjcie w kierunku wd Morza rdziemnego i na

    swojej drodze zniszczyy wysok cywilizacj. Historia ta znajduje swe odbicie w Platoskiej

    legendzie.

    W rok po relacji Fessendena, w r. 1926, pojawia si praca radzieckiego uczonego

    Bogajewskiego, zawierajca tez, e istnieje cisy zwizek midzy Atlantyd Platona

    a histori staroytn Afryki pnocnej i jest rzecz oczywist, e wiele rnych

    i sprzecznych legend i opowieci dotaro w formie ludowych poda do tych kapanw z Sais,

    z ktrymi rozmawia Solon. Zdaniem Bogajewskiego, na Atlantyku - przed Cienin

    Gibraltarsk - leaa wielka wyspa bdca odamkiem kontynentu afrykaskiego, na ktrej

    wystpowaa wysoka i oryginalna kultura, ktrej lady mona i dzisiaj napotka u Tuaregw.

    Przecie wanie na Saharze odkryto wspaniae rysunki skalne oraz synn libijsk Wener

    - staroytny grobowiec krlowej Libijczykw (mumia kobiety, obsypana drogocennymi

    przedmiotami, upikszona zotem - jak poday gazety po jej odkryciu w r. 1925).

    W tyme r. 1925 wyruszy na poszukiwanie miast Atlantydy znany badacz Ameryki

    Poudniowej Fawcett. I to nie w gb Sahary, nie na Kaukaz, nie na Morze Karaibskie czy

    Czarne, ale w kierunku niezbadanych dungli paskowyu Mato-Grosso, w samo serce

    tropikalnych puszcz Amazonii. Przecie legendy Indian z uporem powtarzay, e tam,

    w gbinie nieprzebytych gstwin, ukrywaj si biali ludzie yjcy w staroytnym miecie.

    Fawcett by przekonany, e ci legendarni ludzie s potomkami Atlantydw, miasto natomiast

  • 20

    ich ostatnim schronieniem na naszej planecie. Ludzko dosownie zacza trapi okropna

    zagadka, mroczna tajemnica Atlantydy - jak pisali dziennikarze. I rzeczywicie, z kadym

    rokiem wzrasta potok hipotez, artykuw i ksiek na ten temat. Ju do r. 1920 opublikowano

    tysic siedemset prac naukowych i utworw literackich. W Sorbonie powstao

    Stowarzyszenie Studiowania Atlantydy. Wielu badaczy zajmuje si serio rekonstrukcj

    kultury atlantyckiej, porwnuje kultury narodw, ktre zachoway cechy kultury

    atlantyckiej, staroytnych Egipcjan, Majw, Etruskw, Baskw, Guanczw, Inkw, Jorubw

    i innych.

    Tymi cechami, zdaniem atlantologw, by kult Soca, mumifikacja zwok, pismo

    hieroglificzne (a take alfabetyczne), hodowanie bogu morza, budownictwo piramid,

    dwunastomiesiczny kalendarz, ofiary z dziewic-kapanek, obrbka metali, budowle

    z wielkich blokw kamienia...

    Dokonywana wielokrotnie przez atlantologw analiza tekstu Timaiosa i Kritiasa

    skonia wikszo z nich do postawienia wniosku, e Supy Heraklesa usytuowane s

    niewtpliwie nad Cienin Gibraltarsk, a sama Atlantyda znajduje si tam, gdzie obecnie

    rozpociera si Ocean Atlantycki. Wyspy Azorskie i Kanaryjskie oraz Mader naley uwaa

    za resztki zatopionego ldu.

    Czy zaoenie to jest trafne? Odpowied na to pytanie moe da geologia,

    oceanografia, przedstawiciele nauk o ziemi. I wikszo z nich skania si ku tezie, i

    rzeczywicie fale Atlantyku pokrywaj zatopiony kiedy ld.

    Szwedzka ekspedycja oceanograficzna, przeprowadzajca na okrcie Albatros

    wiercenia na dnie Atlantyku, wykrya tam niezwykle due warstwy planktonu. By -

    sodkowodny! Oznacza to, e na dnie sonego oceanu byo niegdy sodkowodne jezioro.

    Od uj rzek Afryki i Ameryki, wpadajcych do Atlantyku, cign si daleko w ocean

    podwodne kaniony. Oznacza to, e rzeki te byy kiedy dusze i pyny po ldzie

    znajdujcym si obecnie na dnie oceanu.

    Wielka ilo informacji dostarczonych przez rne dziedziny nauki mwi o tym, e na

    dnie Atlantyku spoczywa zatopiony kiedy ld. Ale czy istnieje tutaj jakikolwiek zwizek

    z Atlantyd?

    Wielu geologw, jak na przykad nie yjcy W.A. Obruczew, znany oceanograf

    i gorcy zwolennik Atlantydy dr Ren Malaise i wielu innych badaczy uwaa, e na pewno

    tak. Ksika N.F. yrowa Atlantyda. Podstawowe zagadnienia atlantologii, wydana

    w r. 1964, prawie na czterystu stronach podaje informacje uzasadniajce, e legenda Platona

    mwi wanie o ldzie, ktry znajduje si obecnie na dnie Atlantyku.

  • 21

    Jednak dua cz geologw i oceanografw zdecydowanie sprzeciwia si takiej

    identyfikacji. Ksika yrowa spotkaa si z krytyk radzieckiego czasopisma Przyroda.

    Nie mniej negatywny stosunek do czenia geologicznej i platoskiej Atlantydy

    reprezentuj uczeni amerykascy.

    Legend o Platoskiej Atlantydzie przyjli za prawd niektrzy romantyczni

    geologowie i archeolodzy jedynie na podstawie danych dotyczcych wzniesienia

    rodatlantyckiego; grzbiet ten - twierdzi amerykaski geolog F. Shepard - powsta jednak tak

    dawno, i brak jest wiarygodnych dowodw na to, i znajdowa si on ponad wod w okresie

    poprzedzajcych nas wielu milionw lat.

    Dr M. Ewing, amerykaski oceanolog, wyraa powane wtpliwoci, czy istnieje

    jakikolwiek zwizek tego wielkiego podwodnego masywu znajdujcego si obecnie na dnie

    Atlantyku z legendarn, zaginion Atlantyd opisan przez Platona.

    Dokadniej ten punkt widzenia wyrazi A.L. Janszyn: Nie posiadamy wakich

    dowodw historycznych istnienia ldu w centrum dzisiejszego Atlantyku. Posiadamy

    natomiast powane dowody wiadczce o tym, e niewtpliwie istniejcy tutaj kiedy ld

    zapad si bardzo dawno, a wic nie moga to by Atlantyda, o ktrej opowiada Platon.

    CZY OPOWIE PLATONA ZASUGUJE NA WIAR

    Jeszcze bardziej negatywny stosunek do problemu Atlantydy wyraa wikszo

    przedstawicieli humanistyki. Archeolodzy i etnografowie amerykascy uwaaj prowadzenie

    dyskusji o Atlantydzie w czasopismach naukowych za przejaw zego tonu. J. Thompson,

    znany angielski specjalista z dziedziny historii odkry geograficznych, uwaa, e ludziom

    staroytnoci mona bardziej wybaczy wiar w opowie Platona ni nam ulegajcym

    mistyfikacji autorw utopii. Solidaryzuje si z nim wikszo historykw literatury

    studiujcych dzieje literatury antycznej. W ich mniemaniu Dialogi s po prostu utworem

    literackim, w ktrym historia Atlantydy wystpuje jako ciekawa bajka, wymylona przez

    wielkiego filozofa w celu propagandy jego socjalno-politycznych pogldw.

    Wielki filozof staroytnoci nie by historykiem i nie zapisywa legend i poda, jak to

    czynili Herodot czy Tacyt.

    Dialogi Timaios i Kritias opowiadajce o Atlantydzie stanowi jeden cykl z trzecim

    dialogiem - Pastwem. W tym ostatnim opowiedziana jest, z powoaniem si na Sokratesa,

    historia czowieka imieniem Er. w Er, z pochodzenia Ormianin, opowiedzia Sokratesowi

    o swojej mierci w bitwie i o tym, jak trafi do wiata pozagrobowego (w dialogu znajduje si

  • 22

    dokadny opis tego wiata), a nastpnie powrci do wiata ywych. W nastpnym za

    dialogu, Timaios, mwi si, z powoaniem na Solona i kapanw egipskich, o Atlantydzie

    i walce Ateczykw z Atlantydami.

    Sokrates i Solon wspomniani s nie bez przyczyny. Sokrates uchodzi za najwikszy

    autorytet Hellady, a Solona uwaano za najmdrszego z siedmiu mdrcw. W Timaiosie

    gwny nacisk pooono nie na histori Atlantydw, ale na opowie o pastwie ateskim,

    ktre byo zdolne da odpr potnym przybyszom. Pastwo to powstae przed

    dziewicioma tysicami lat (tzn. okoo dwunastu tysicleci temu w stosunku do czasu

    obecnego) odpowiada dokadnie organizacji pastwa idealnego, o ktrym marzy i ktrego

    ide propagowa Platon.

    I Atlantydzi, i walczce z nimi pastwo ateskie opisani s dokadnie i wiarygodnie.

    Dialogi Pastwo, Timaios i Kritias posiadaj wzajemny zwizek, dyskutuj w nich te same

    osoby. W Pastwie zawarty jest reporta ze wiata pozagrobowego, w Timaiosie opis

    pastwa ateskiego o historii liczcej dziewi tysicleci, walczcego z Atlantyd, w Kritiasie

    opisana Atlantyda - a wszystko z jednakow dokadnoci, z odsyaczami do rde

    i autorytetw.

    Przyjrzyjmy si rwnie realiom opisu tego pozagrobowego wiata. Czy mg Er

    istotnie tam podrowa? Co do tego nikt nie ma wtpliwoci. Z faktw historycznych

    i geologicznych wynika, e idealne pastwo ateskie, istniejce ju dziewi tysicy lat przed

    Platonem, jest rwnie wymysem. Pojawienie si na terytorium Grecji czowieka okrela si

    obecnie na pite tysiclecie p.n.e. Miejsce dzisiejszych Aten zajmowao nie adne potne

    miasto, a jedynie stanowiska ludzi epoki kamiennej. Bardziej krytycznie nastawieni

    atlantolodzy uwaaj, e opowiadanie o wojnie Ateczykw z Atlantydami jest jedynie

    patriotyczn fantazj (tak sdzi np. yrow).

    Zatem i realia wiata pozagrobowego, i Ateny walczce z Atlantydami s

    propagandowym wymysem Platona. Ale opis zatopionego kontynentu? Jeeli bajk jest

    wiadomo o tym, e Ateny istniay ju przed dziewicioma tysicami lat, to dlaczego nie

    uwaa za bajk istnienia samych Atlantydw? - pisze w recenzji z ksiki yrowa (Atlantyda

    - wydanie 1957 r.) radziecki historyk i jzykoznawca J. W. Knorozow. - Jeeli podany

    w Dialogach opis Grecji jest podem fantazji, to niby dlaczego opis Atlantydy mamy uwaa

    za prawdopodobny? Jeli nie wierzy, e wojska ateskie zapady si pod ziemi, to dlaczego

    trzeba wierzy, e w jedn okropn noc zapada si w morze Atlantyda?

  • 23

    PROBLEM TRUDNY DO WYJANIENIA...

    Czy opowiadanie Platona jest wzite z powietrza, czy te podbudowane jest

    znajomoci jakichkolwiek realnych faktw? Ju pierwszy tumacz Dialogw na jzyk

    rosyjski, Karpow, zauway, i jeli nie zaoymy, e wiele faktw podanych przez Platona

    posiada podstawy w rodzaju jakich rde historycznych, to zmuszeni bdziemy przypuci,

    i znakomity staroytny filozof posiada dar niewiarygodnej przenikliwoci.

    Istotnie, Platon wspomina o tajemniczym pimie, ktre nie jest znane wspczesnym

    mu Grekom. Przez dugi czas nikt tej wiadomoci nie bra serio. Ale oto w kocu ubiegego

    wieku archeolodzy odkrywaj na terenie Grecji kultur wczeniejsz ni staroytno

    klasyczna i znajduj zagadkowe napisy. Odczyta je udao si dopiero w pidziesitych

    latach obecnego stulecia i okazao si, e s one napisane po grecku!

    Egipt, miasto Sais, witynia bogini Neit. Taki adres rde legendy o Atlantydzie

    wskazuje Platon. Jeeliby rzeczywicie istniaa w Egipcie taka legenda, to zdaniem wielu

    egiptologw trudno byoby wskaza na lepsze miejsce jej przechowania.

    Sais byo duym orodkiem kultu bogini Neit, przedstawiajcej kobiet z ukiem

    i strzaami. Zwracano si do niej jako do tej, ktra wskazuje drog, tzn. prowadzi faraona

    drog zwycistw. Bardzo stare teksty egipskie opowiadaj o bogini, ktr nazywaj ojcem

    ojcw i matk matek. Od najwczeniejszych czasw obraz Neit zwizany jest z wod: jako

    crka Nilu przedstawiana jest czsto w parze z Suchosem, bogiem o krokodylej gowie.

    Wielu egiptologw uwaa, e Neit pochodzi z Libii. Jej znakiem tatuowali si

    Libijczycy, a jeden z tekstw egipskich (co prawda nie bardzo stary) mwi wprost o jej

    libijskim pochodzeniu. A przecie plemiona Libijczykw zamieszkiway tereny caej

    pnocno-zachodniej Afryki a do brzegw Atlantyku. Czy zatem jaka legenda z tych

    okolic nie moga dotrze do Sais i pozosta w archiwach kapanw bogini Neit?

    Platon podaje w Timaiosie, e zagroenie Egiptu przez Atlantydw nastpio

    z zachodu. I rzeczywicie, Egipcjanom wypado odpiera silny nacisk przybyszw z zachodu,

    tzw. ludw morza, ktre w sojuszu z Libijczykami napieray na ziemie kraju piramid.

    Wtpliwe jest, czy ludy morza byy legendarnymi Atlantydami: po pierwsze, przyszli oni

    tutaj okoo piciuset-szeciuset lat przed Platonem, a nie przed dziewiciu tysicami, i po

    drugie, pojciem ludzie morza staroytni Egipcjanie okrelali Etruskw, Achajw,

    Karyjczykw i inne znane nauce ludy.

    Na dobr spraw i nazwy Atlantydzi nie wymyli sam Platon. W rozdziale

    powiconym ludom Libii wspomina o Atlantydach Herodot. Atlantydzi, jego zdaniem,

  • 24

    mieszkaj w grach Atlasu. Ale Herodot nie wspomina ani sowem o zatopionej Atlantydzie,

    o ktrej w p wieku pniej mwi Dialogi Platona.

    ZAGADKA CZEKA NA ROZWIZANIE

    Trudno chyba spotka kulturalnego czowieka, ktry by nie czyta o Atlantydzie.

    Powicili jej swoje utwory Conan-Doyle i Walery Briusow, Pierre Benoit i Aleksy Tostoj.

    A i obecnie pojawiaj si symfonie i ptna malarskie, wiersze i opowiadania, ktrych

    tematem jest Atlantyda.

    Legenda Platona staa si bodcem pobudzajcym uczonych do powanych studiw

    dna Atlantyku, problemu pochodzenia kontynentw i oceanw, badania dungli amazoskiej

    i historii starych kultur amerykaskich. Spr o Atlantyd, spr, ktrego historia liczy sobie

    ju prawie dwa i p tysiclecia, by przyczyn, ktra spowodowaa podjcie bada

    w zakresie archeologii, etnografii, historii kultury i sztuki oraz innych dyscyplin. Odday one

    nauce przysug.

    1. Wielki Sfinks i piramida Cheopsa.

  • 25

    Mimo to do tej pory nie znaleziono ani jednego zabytku, ani jednego ziarenka, ktre

    by naprowadzio na lad zatopionego kontynentu. Gdyby udao si znale cho jedn

    budowl, jedn statu, jedn jedyn tabliczk z atlantyckim napisem, zadziwiaby ona

    ludzko, byaby cenniejsza dla nauki ni cae zoto Peru, wszystkie zabytki Egiptu, wszystkie

    gliniane ksigi wielkich bibliotek Midzyrzecza. S to sowa Ignatiusa Donellyego, autora

    gonej ksiki Atlantyda. wiat sprzed potopu, ktra osigna w krtkim czasie okoo

    dwudziestu wyda. Donelly wyrazi nadziej, i by moe nie minie stulecie, kiedy

    kosztownoci, pomniki, bro i sprzty Atlantydy ozdobi znaczniejsze muzea wiata,

    a w bibliotekach uka si przekady atlantyckich inskrypcji, ktre rzuc nowy snop wiata

    na przeszo ludzkoci i na wszystkie wielkie problemy, przed ktrymi w niewiedzy

    zatrzymali si myliciele naszych czasw.

    Na razie sowo decydujce ma geologia. Jeeli uda si udowodni w sposb oczywisty

    i nie do podwaenia, e osiadanie ldu na Atlantyku miao miejsce za pamici ludzkoci,

    wwczas przed uczonymi stanie konieczno przejrzenia od nowa stronic starej i najstarszej

    historii ludzkoci. Jeeli jednak dowody z rwn si bd przemawia za tym, e ld na

    Atlantyku pogry si na dugo przed pojawieniem si ludzi, wwczas trud atlantologw

    przyjdzie przekaza do lamusa i przyzna suszno Arystotelesowi, wedle ktrego Atlantyd

    stworzy ten sam czowiek, ktry j zgubi.

    Bodaj najlepiej wspczesny stan wiedzy o Atlantydzie wyrazi Thor Heyerdahl. Na

    razie nie istnieje aden dowd - ani historyczny, ani biologiczny, ani archeologiczny -

    wiadczcy na korzy legendy o Atlantydzie... Rwnie jednak byoby nienaukowe

    kategoryczne odrzucenie moliwoci istnienia zaludnionego, pogronego w Atlantyku

    kontynentu, jak dugo nie udowodnimy, e po pojawieniu si czowieka kontynent taki nigdy

    nie istnia. Mionikom romantycznych marze o zatopionej Atlantydzie wolno zatem

    poddawa si fantazji. Ale wszystko, co mog na razie zrobi w stosunku do krytykw, to

    powiedzie: Nie obalilicie jeszcze istnienia Atlantydy.

    W dole wida byo istotnie jakie miasto zniszczone, zrujnowane, zwalone, zapade

    dachy domw, witynie w gruzach, porozwalane sklepienia, obalone kolumny; we

    wszystkim zna byo jeszcze masywne proporcje architektury bardzo zblionej do

    toskaskiej; w oddali widniay szcztki kolosalnego akweduktu; tu - obmurowana wynioso

    akropolu z wznoszcymi si resztkami niby Partenonu, tam - pozostaoci nabrzea, jak

    gdyby jaki antyczny port na wybrzeu nie istniejcego ju oceanu, udzielajcy niegdy

    schronienia statkom handlowym i wojennym; w dali wida byo dugie szeregi zwalonych

    murw, szerokie, opustoszae ulice...

  • 26

    Ile to ju razy ten pontny obraz nci wzrok marzycieli i romantykw. Jak bardzo

    chciaoby si to w kocu ujrze na jawie, a nie na kartkach powieci fantastycznej.* Jeeli

    z dna Atlantyku rzeczywicie zostanie wydobyty cho jeden przedmiot, przynaleny

    atlantyckiej kulturze, wiadectwo Platona i wszystkie fakty przemawiajce za nim nabior

    siy dowodw i w rzdzie z egiptologi, asyriologi, amerykanistyk i innymi naukami pojawi

    si atlantologia naukowa, dyscyplina powicona zaginionej kulturze Atlantydy.

    * Jules Verne, 20 000 mil podmorskiej eglugi, prze. B. Kielski, Warszawa 1962.

  • 27

    TAJEMNICA SFINKSA

    TAJEMNICZE HIEROGLIFY

    Grecy staroytni byli narodem dociekliwym. Nic te dziwnego, e od bardzo dawna

    uwag ich przycigay gigantyczne egipskie piramidy, ogromny Sfinks, wyciosany w skale,

    potne posgi oraz znaki wyobraajce ludzi, zwierzta, roliny, planety niebieskie, sprzt

    domowy, narzdzia, instrumenty, budowle i dziwaczne stwory pludzkie - pzwierzce.

    Znaki te ju w czasach antycznych otrzymay nazw hieroglifw - witego pisma.

    Grecy nie interesowali si jzykami obcymi, uwaajc je za barbarzyskie, hieroglify

    za tak bardzo rniy si od znanych Grekom liter, i ju w czasach antyku utara si opinia,

    e pismo to nie moe by dostpne osobom bez wice, kryje ono tajemnice kapanw

    egipskich, ktrzy posiadali wielk wiedz z dziedziny zjawisk astronomicznych, ale byli to

    ludzie skryci i nie skonni do podzielenia si sw wiedz z innymi i ukryli ci barbarzycy

    wielk cz swej wiedzy uywajc tego zagadkowego pisma. Na przykad u Apulejusza

    czytamy, e dziwne pismo egipskie ukrywa w krtkich sowach cay sens i ca tre

    witych tajemnic i modlitw. W ksigach tych byy wszelkiego rodzaju wyobraenia

    zwierzt, podajce w skrtach sowa tajemnej mowy, byy znaki powlone i kolistociami

    zakrtne, i widlastymi kreskami splecione, i tak przed ciekawoci profanw uchronione.*

    Podobny pogld reprezentowali i inni pisarze staroytni. Przykadem, jak si wydaje,

    moe by opasy, dwutomowy traktat, napisany przez kapana egipskiego Horapollona

    w IV w. Traktat ten zawiera wyjanienie wielu hieroglifw, ktrych, zdaniem autora,

    Egipcjanie nie czytali w sposb taki, jak my czytamy litery czy sylaby, lecz interpretowali

    i z reguy bya to interpretacja symboliczna: nie sposb domyli si znaczenia hieroglifu na

    podstawie jego wygldu. Na przykad hieroglif przedstawiajcy zajca naleao czyta nie

    zajc, lecz otwieranie, poniewa zwierz to ma oczy zawsze otwarte. Hieroglif

    przedstawiajcy g naley czyta syn, poniewa ptak ten jest znany z wielkiej mioci do

    swych pisklt. Horapollon twierdzi, i aby przekaza pojcie rok Egipcjanie rysuj

    palm, gdy to drzewo jest jedynym, ktre rodzi jedn ga przy wschodzie ksiyca i w ten

    sposb dwanacie palmowych gazi skada si na jeden rok.

    * Apulejusz, Metamorfozy albo Zoty osio, prze. E. Jdrkiewicz, Warszawa 1958.

  • 28

    Oto jeszcze kilka podanych przez Horapollona przykadw interpretacji hieroglifw.

    Chcc pokaza czowieka uczciwego wobec wszystkich rysuj oni piro strusia, gdy

    posiada on jednakowe pira ze wszystkich stron w odrnieniu od innych ptakw.

    Okrelajc niemot, pisz liczb 1095, ktra jest potrojonym okresem roku, poniewa

    rok skada si z 365 dni; dziecko, ktre nie nauczy si w tym czasie mwi, uwaaj za

    pozbawione daru mowy.

    Takie mtne i symboliczne wyjanienia odpowiaday w zupenoci duchowi

    tajemniczoci, ktry osnuwa Egipt w wiadomoci ludzi antyku, a pniej redniowiecza,

    Odrodzenia, a nawet czasw nowoytnych. Jak zauway W. Struwe, kapan Horapollon

    z Nikopolis stworzy gst zason mistycyzmu nad egipskim pismem hieroglificznym. Kto

    tylko prbowa przenikn tajemnic tego pisma, uznawa za fakt niepodwaalny, e

    hieroglifw nie mona czyta, mona jedynie interpretowa sens rysunku. Tak drog poszed

    jezuita Athanasius Kircher, uczony yjcy w XVII w. w Rzymie. I dzisiaj stoj w Rzymie na

    niektrych placach egipskie obeliski pokryte hieroglifami. Byy one wywiezione z Egiptu

    przez rzymskich najedcw, pniej ulegy zapomnieniu, dopiero w epoce Odrodzenia na

    polecenie papiey umieszczono je na placach ku chwale niezwycionego krzya - ich

    szczyty ozdobiono krzyem i godem papieskim.

    Athanasius Kircher wyda obszern prac powicon przekadowi inskrypcji

    egipskich i interpretacji poszczeglnych hieroglifw. Jak si pniej okazao, wszystkie

    interpretacje i tumaczenia byy wytworem fantazji, wobec ktrej blady pene gbokiej myli

    wyjanienia Horapollona. Na przykad wyraz autokrator zosta odczytany jako: twrc

    urodzaju i wszelkiej rolinnoci jest Ozyrys, ktrego twrcz si czerpie z nieba dla swojego

    krlestwa w. Mofta, wyrazy Ozyrys mwi wyjani Kircher zdaniem: ycie rzeczy po

    zwycistwie nad Tyfonem, wilgotno w przyrodzie dziki czujnoci Anubisa. Grup za

    hieroglifw, przekazujc imi Cezar Domicjan August Kircher wyjania tak mdrym

    i zagmatwanym zdaniem aciskim, i mwic sowami Champolliona trudno je

    przetumaczy w obawie, by nie uroni myli Kirchera, jeli przyjmiemy, i zawar on j

    w swoich sowach.

    Trud Kirchera w dziele odczytania hieroglifw okaza si daremny. My natomiast

    moemy obecnie sami rozszyfrowa prace Kirchera i wskaza, skd wzi on znaczenia

    znakw. Na przykad hieroglif przedstawiajcy oko (i rzeczywicie odczytywany jak

    rzeczownik oko lub czasownik czyni, robi) Kircher odczytywa jako czujno

    Anubisa, znak symbolizujcy wod (czytany jak n) odczytywa jako wilgotno

    w przyrodzie itp. Tak wic zawsze mamy u Kirchera nie waciwe odczytanie znakw, lecz

  • 29

    ich interpretacj w postaci pojedynczych wyrazw i caych zda. Mimo to Kircher wnis

    istotny wkad w dzieo odczytania hieroglifw - tyle tylko, e nie swoimi przekadami, lecz

    wskazwk, i jedynie jzyk koptyjski moe pomc przenikn tajemnic starego pisma kraju

    piramid.

    Pojcie kopt wywodzi si z jzyka arabskiego, w ktrym wyraz Kibt oznacza

    Egipcjanina. Tak zaczli nazywa mieszkacw doliny Nilu Arabowie-muzumanie.

    Poniewa pewna cz mieszkacw Egiptu przyjo chrzecijastwo, okrelenie Kibt

    oznaczao take Egipcjanina-chrzecijanina. Stopniowo Egipcjanie przyjmowali islam

    i zaczli uywa jzyka arabskiego. Natomiast chrzecijanie egipscy zachowali nie tylko

    religi, lecz i stary jzyk koptyjski wywodzcy si ze staroegipskiego. Sfera jego

    wystpowania bya si rzeczy ograniczona, tak e zachowa si on jedynie w religii i jej

    obrzdach. Wspczeni Koptowie, tj. Egipcjanie-chrzecijanie, porozumiewaj si po

    arabsku i jedynie kapani rozumiej teksty napisane jzykiem koptyjskim.

    Athanasius Kircher by pierwszym, ktry poj, e jzyk koptyjski jest kluczem do

    jzyka starych hieroglifw. I w istocie sta si pierwszym koptologiem, inicjatorem studiw

    nad jzykiem koptyjskim w Europie. Kircher wydaje (cilej - tumaczy z arabskiego

    i koptyjskiego) gramatyk i sownik koptyjski, pniej ukazuj si prace innych filologw

    europejskich powicone jzykowi koptyjskiemu, ktre odegray powan rol przy

    odczytaniu egipskich hieroglifw. Nastpio to jednak ju znacznie pniej, w czasach

    Champolliona. Natomiast w w. XVII i XVIII prace Kirchera nie tylko nic nie wyjaniy, lecz

    przyday hieroglifom jeszcze wikszej tajemniczoci.

    Jednej ze swych ksiek Kircher da tytu Egipski Edyp sugerujc czytelnikowi, e jej

    autorem jest Edyp, ktry wreszcie rozwiza tajemnic hieroglifw. Pojawiaj si nowi

    Edypowie, ktrzy do tajemnic egipskich dodaj jeszcze tajemnice koptyjskie. Gony

    awanturnik i cudotwrca, znany pod pseudonimem hrabiego Cagliostro, podaje si za

    Wielkiego Kopta wprowadzonego we wszystkie tajemnice staroytnych kapanw.

    W XVIII w. hrabia Saint-Germain, osobisto nie mniej znana, zapewnia, e jest...

    wspczesnym dawnych Egipcjan, jako e od dnia jego urodzin upyno okoo dwch tysicy

    lat. Francuz de Guignes sdzi, e staroytne pisma chiskie powinny umoliwi nam

    interpretacj zabytkw Egiptu, poniewa Egipcjanie i Chiczycy to jeden nard, a zatem

    staroytny sownik chiski jest dla nas sownikiem egipskim.

    Pojawiaj si hipotezy (a do w. XVIII wcznie) goszce, e religia Egipcjan - to

    stara religia judajska, a hebrajski by tym jzykiem, ktrym mwiono w Egipcie w czasach,

    gdy ydzi pod przewodem Mojesza porzucili ten kraj po czterechsetletnim w nim

  • 30

    przebywaniu. I oto w inskrypcjach hieroglificznych zaczynaj si pojawia psalmy Dawida

    i rozdziay z Biblii, przy czym znaki rysunkowe przyjmuje si za litery przekazujce sylaby

    jzyka hebrajskiego.

    Ukazuj si prace zawierajce stwierdzenia, e pismo egipskie jest w ogle

    niemoliwe do odczytania, poniewa hieroglify to waciwie liczne symbole odnoszce si

    jedynie do astronomii, kalendarza i prac polowych, wzgldnie po prostu ornament, ktry

    kapani egipscy podawali dociekliwym Grekom za pismo im jedynie dostpne. Profesor

    niemiecki Samuel S. Witte doszed do wniosku, e zarwno staroytne obeliski, jak

    i piramidy nie s dzieem rk ludzkich, ale... tworem przyrody powstaym w rezultacie

    wybuchw wulkanicznych, napisy za s rezultatem dziaania pewnego gatunku limakw

    toczcych kamie!

    Jednake nie naley traktowa prac uczonych XVII i XVIII w. wycznie jako fantazji

    i bredni. Nawet w pracy Horapollona zawarte jest ziarno prawdy, liczne cytowane przez niego

    znaki zostay odczytane prawidowo. Na przykad hieroglif wyobraajcy g rzeczywicie

    naley odczytywa jako syn (cho oczywicie nie dlatego, e ptak ten jest znany z wielkiej

    mioci do swych pisklt, lecz po prostu na skutek zbienoci brzmienia tych wyrazw

    w jzyku egipskim). De Guignes mimo wszystkich fantazji na temat Chiczykw i Egipcjan

    prawidowo okreli znaczenie owalnych ramek (kartuszy) okalajcych niektre grupy

    hieroglifw - suyy one jako wyrnik imion faraonw. Do tego samego wniosku doszed

    rwnie uczony duski G. Zoega. Mona wic stwierdzi, e w pracach uczonych,

    prekursorw waciwego odczytania pisma egipskiego, znale mona prawidowe

    i interesujce myli, obserwacje i wnioski. Giny one jednak wrd lunych, zbudowanych

    w oparciu o puste idee konstrukcji (w rodzaju wsplnego pochodzenia Egipcjan

    i Chiczykw) i niczym nieograniczonego fantazjowania. Po pierwsze dlatego, e poziom

    nauk by w w. XVII-XVIII niski: tak naprawd to nie mona w tym czasie mwi ani

    o jzykoznawstwie, ani o archeologii, ani o historii jako prawdziwych naukach - narodziy si

    one pniej, dopiero w w. XIX. Po drugie - uczeni nie posiadali punktu odniesienia,

    tj. choby jednego tekstu egipskiego, ktremu towarzyszyby tekst rwnolegy, napisany

    znanym pismem w znanym jzyku. I dopiero na przeomie XVIII i XIX w. udao si znale

    ten punkt odniesienia.

    W poowie lipca 1799 r. w czasie ekspedycji wojskowej Napoleona do Egiptu na

    lewym brzegu zachodniej odnogi Nilu znaleziono czarn, bazaltow pyt pokryt pismem.

    By to synny kamie z Rosetty, na ktrym, mwic obrazowo, wyrs gmach egiptologii,

    wzniesiony w ubiegym i obecnym stuleciu. Oto jak w kamie zosta opisany w oficjalnym

  • 31

    raporcie wysanym przez wadze wojskowe do Kairu (znaleziska dokonano w czasie robt

    ziemnych przy budowie fortu):

    Napis grny, ktrego znaczna cz zostaa odamana, zawiera czternacie wierszy

    hieroglifw, biegncych od strony lewej ku prawej, a wic nie w kierunku przyjtym przez

    jzyki wschodnie, lecz w kierunku waciwym dla naszych jzykw europejskich.

    Napis rodkowy, pod czci hieroglificzn, jest najpeniejszy. Skada si z trzydziestu

    dwch wierszy pisma alfabetycznego, pisanych w kierunku odwrotnym w stosunku do tekstu

    grnego, a jego charakter nie jest znany.

    Napis dolny, umieszczony bezporednio pod dwoma poprzednimi, jest tekstem

    greckim, napisanym literami archaicznymi. Skada si ten tekst z pidziesiciu czterech

    wierszy, ktrych ostatnia partia jest niepena na skutek odamania jednego rogu.

    Ju tekst tego pierwszego meldunku, sporzdzonego przez francuskiego oficera armii

    Napoleona, wskazuje, i jego autorzy byli wiadomi ogromnego znaczenia znaleziska.

    Wszystkie trzy teksty przekazuj jedn i t sam tre, a tekst najniszy wykonano literami

    greckimi w jzyku greckim. Oznaczao to, e opierajc si na znanym tekcie mona podj

    prb poszukania klucza do dwch pozostaych, napisanych pismami nieznanymi, a w tym

    i hieroglifami egipskimi. Nic te dziwnego, e genera J.-F. Menou rozkaza bezzwocznie

    przeoy tekst grecki wyryty na kamieniu, a ukazujcy si w Egipcie Courrier de lEgypte

    wyraa nadziej, e kamie z Rosetty da wreszcie klucz do pisma hieroglificznego.

    Tekst rodkowy napisany by nie pismem syryjskim, jak sdzono wczeniej, lecz

    pewnym rodzajem pisma egipskiego zwanego obecnie demotycznym. Tre grecka zawieraa

    stwierdzenie, e tekst wyryto w kamieniu witymi, ludowymi i helleskimi literami. Od

    dawna pisarze antyczni nazywali hieroglify pismem witym, oznacza to, e drugie z pism

    byo ludowym, czyli z grecka demotycznym. Poniewa cz rodkowa kamienia zostaa

    najmniej uszkodzona, a jej znaki swym rysunkiem przypominay pisma wschodnie, uczeni

    rnych krajw zajli si przede wszystkim pismem demotycznym. Najwiksze sukcesy

    osignli: Francuz Sylwester de Sacy i Szwed Johann Dawid Akerblad.

    W tekcie greckim spotykamy imiona wasne (Ptolemeusz i inni). Nasuwa si

    wniosek, e imiona te powtarza si winny i w tekcie demotycznym, i hieroglificznym, jako

    e tre wszystkich trzech tekstw jest jednakowa. Aby je odszuka w tekcie demotycznym,

    de Sacy posuy si... cyrklem. Z jego pomoc ustali proporcje midzy pidziesicioma

    czterema wierszami tekstu greckiego i trzydziestoma dwoma - demotycznego i w ten sposb

    znalaz punkty waciwe - miejsca w wierszach, w ktrych wystpoway imiona i w greckim,

    i w demotycznym zapisie. Kiedy znaleziono imiona, udao si je rozoy na poszczeglne

  • 32

    znaki i goski, tzn. okreli sposb czytania alfabetu, ktrym pisano w tekcie demotycznym

    imiona Ptolemeusza, Aleksandra i inne.

    Akerblad kontynuowa badania de Sacyego. Odszuka nie tylko imiona, lecz poda

    sposb czytania paru wyrazw egipskich. Za punkt odniesienia posuyy mu z jednej

    strony wyrazy koptyjskie, a z drugiej - znaki alfabetyczne suce przekazowi imion

    wasnych.

    Jednake cz hieroglificzna tekstu pozostawaa tajemnic ukryt pod siedmioma

    pieczciami. De Sacy doszed do wniosku, e sukces podobnych bada jest wynikiem raczej

    szczliwego zbiegu okolicznoci ni skutkiem wytrwaej pracy, ktry zmusza czasami

    przyjmowa iluzj za rzeczywisto. Podobny wniosek natchn oczywicie nowych

    Edypw do poszukiwa szybkich, bez wnikliwej pracy. Hrabia Palin napisa w cigu

    tygodnia broszur powicon hieroglifom kamienia z Rosetty. Caa praca nad tym

    odszyfrowaniem trwaa, jak stwierdzi sam autor, jedn noc! Palin popieszy zreferowa

    i poda do wiadomoci czytelnikw myli, jakie zrodziy si u niego, skoro tylko otrzyma

    wymieniony zabytek, odszyfrowany przeze w cigu jednej bezsennej nocy. W ten sposb

    chcia si ustrzec pomyek nieuchronnych przy dugich rozmylaniach. Jako podstaw tej

    metody badania tekstw egipskich zaproponowa Palin oprcz bezsennej nocy przepisanie

    przy uyciu chiskich hieroglifw Psalmw Dawida. Komentarze s, jak si to mwi,

    zbyteczne.

    Odczytywanie znalazo si w lepym zauku... na szczcie tylko na krtko. W maju

    1814 r. w Brytyjskim Krlewskim Towarzystwie Antykwariuszy zapoznano si z listem

    Thomasa Younga, z nowymi propozycjami pozwalajcymi na przerzucenie mostu midzy

    czci demotyczn i hieroglificzna kamienia z Rosetty. Poprzednio uwaano, e

    pimiennictwo ludowe powstao przy uyciu znakw alfabetycznych, podczas gdy wite

    znaki przekazuj nie goski, lecz wyrazy i pojcia. Young wykaza, e tak nie jest. Pismo

    demotyczne to po prostu uproszczony wariant hieroglifiki, a nie odrbne pismo. I jeli uda si

    nam znale brakujce ogniwa midzy pismem uproszczonym i hieroglifik, to bdziemy

    w stanie dokona przekadu odwrotnego caego tekstu napisanego pismem uproszczonym na

    czytelne hieroglify i w ten sposb porwna je z mnstwem innych zabytkw.

    Grecki tekst kamienia z Rosetty pomg przemkn tajemnic pisma ludowego.

    Young zaproponowa, eby z pomoc pisma demotycznego sprbowa rozwiza zagadk

    pisma hieroglificznego. I swymi pracami udowodni, e droga ta jest zachcajca. Udao mu

    si okreli prawidowo znaczenie ponad siedemdziesiciu hieroglifw lub grup hieroglifw,

    odnale imiona Ptolemeusza i Bereniki, oznaczone hieroglifami, i rozoy je na goski

  • 33

    i znaki, znale sposb odczytania hieroglifw alfabetycznych, podobnie jak uczyni to

    de Sacy z imionami w czci demotycznej tekstu.

    Wydawaoby si, e klucz zosta znaleziony: naleao teraz na podstawie znajomoci

    ustalonych hieroglifw alfabetycznych wyszukiwa poszczeglne wyrazy i odczyta je

    z pomoc jzyka koptyjskiego. Ale nader niewiarygodna wydawaa si myl, i reguy pisma

    literowego odnosz si do hieroglifw!

    Byo ich przecie kilkaset - w adnym jzyku wiata nie istnieje taka liczba gosek.

    A Horapollon, Kircher i inni wybitni naukowcy stwierdzali, e znaki pisma egipskiego

    przekazuj nie goski, lecz wyrazy i pojcia. De Sacy i Akerblad bdnie sdzili, e pismo

    demotyczne jest cakowicie alfabetyczne. Young wykaza ich bd, ale wpad w drug

    skrajno - przyj, e Egipcjanie nie posiadali alfabetu ani w pimie uproszczonym,

    demotycznym, ani w hieroglificznym.

    A przecie samemu Youngowi udao si ustali szereg znakw alfabetycznych

    okrelajcych imiona Ptolemeusza i Bereniki! Young tak to wyjania: ulegajc wpywom

    Grekw, staroytni mieszkacy doliny Nilu zapoyczyli od nich ide alfabetu, a za litery

    przyjli rysunkowe hieroglify. Pisali jednak nimi wyrazy nie swoje - egipskie, lecz imiona

    greckie. W tekcie kamienia z Rosetty imiona Ptolemeusza i Bereniki otoczone s owalnymi

    ramkami-kartuszami. wiadczy to, zdaniem Younga, e w danym przypadku hieroglify

    zastosowano umownie w charakterze liter. Poza ramkami w tekcie egipskim mog one by

    czytane zupenie inaczej, nie bdc ju literami, lecz znakami na okrelenie wyrazw lub

    poj. I nie mog ju suy za klucz do hieroglifw.

    Nie uda si szybko odczyta hieroglifw - taki by wniosek Thomasa Younga...

    Na szczcie by to wniosek bdny.

    WIELKI SUKCES CHAMPOLLIONA

    Thomas Young by czowiekiem o niespotykanych zdolnociach. W cigu dwch lat

    nauczy si czyta biegle w swym ojczystym jzyku - angielskim, a majc lat czternacie zna

    francuski, acin, arabski, woski, grecki, staro-grecki, perski. Powici si jednak nie

    naukom humanistycznym, lecz medycynie: by lekarzem-praktykiem, wykada teori

    w St. Georges Hospital. Rwnoczenie zaj si fizyk i sta si jednym z twrcw falowej

    teorii wiata. Styk fizyki i biologii, dwch nauk, ktre znakomicie opanowa, pozwoliy

    Youngowi opracowa szereg wnioskw w zakresie fizjologii zmysu wzroku. Ponadto zdoa

    wnie cenny wkad w dziedzin akustyki, a dla relaksu opanowa do mistrzostwa

  • 34

    kaligrafi. Jednak i tego byo mu za mao; posiad i inn sztuk - chodzenia na linie i mg

    konkurowa z zawodowymi linoskoczkami. Wreszcie, jak ju wiemy, dokona istotnego

    kroku przy odczytywaniu egipskich hieroglifw. Ale nie zdoa do koca rozwiza zagadki

    Sfinksa - dokona tego inny geniusz - Champollion.

    W odrnieniu od Younga Champollion nie by czowiekiem tak wielostronnym. Jak

    sam przyznawa, zetknwszy si w wieku lat jedenastu z zabytkami staroegipskimi

    zawierajcymi hieroglify, ju wtedy powzi decyzj ich odczytania. I cae swoje ycie

    powici temu celowi, studiujc jzyki wschodnie, przede wszystkim koptyjski, poszukujc

    informacji o Egipcie w pracach pisarzy antycznych, kopiujc drobiazgowo kad znan mu

    inskrypcj hieroglificzn, analizujc i porwnujc w cigu wielu lat teksty egipskie - tak

    dugo, pki jego wysiki nie zostay wynagrodzone.

    Jean Franois Champollion urodzi si 23 grudnia 1790 r. na poudniu Francji,

    w miasteczku Figeac, w rodzinie zamonego ksigarza. W wieku lat piciu dokona

    z powodzeniem pierwszego odczytania. Ot z wypowiedzi jego matki wiadomo, e zna

    na pami modlitwy zawarte w mszale; porwnujc tekst ustny z pisanym chopiec

    okreli znaczenie kadej litery alfabetu - i samodzielnie nauczy si czyta i pisa. Nastpnie

    przychodzi kolej na jzyki staroytne europejskie i wschodnie: starogrecki, acin,

    starohebrajski, arabski, aramejski. O ile jednak may Thomas Young uczy si jzykw niejako

    dla sportu, to maemu Champollionowi przywieca inny cel: jak najwicej dowiedzie si

    o Egipcie. Ju w wieku lat dwunastu studiuje dokadnie informacje o tym kraju, zawarte

    w pracach pisarzy antycznych, i zestawia je ze sob. Bdc w liceum rozpoczyna prace nad

    monumentaln publikacj LEgypte sous les pharaons (Egipt za faraonw), za ktr po

    ukoczeniu liceum, w wieku lat siedemnastu, zostaje czonkiem Akademii w Grenoble.

    Mody czowiek przenosi si do Parya i tam kontynuuje nauk u de Sacyego

    i innych znanych orientalistw tego okresu. Interesuje si sanskrytem, dialektem awestyjskim

    i pahlawijskim. Ale ca uwag koncentruje na koptyjskim, ktry opanowa tak, e mg

    mwi po koptyjsku sam z sob. Rwnolegle studiuje i kopiuje teksty egipskie, a pojawia

    si ich w Europie coraz wicej.

    W licie do starszego brata z 30 sierpnia 1808 r. Champollion pisze o swych

    pierwszych krokach w poznawaniu pisma egipskiego; udaje mu si okreli znaczn cz

    znakw alfabetu demotycznego, i to niezalenie od de Sacyego, Akerblada i Younga. Po dwu

    latach (znw niezalenie od Younga) dochodzi do wniosku, e podobne znaki-litery mog

    rwnie wystpowa wrd hieroglifw - przy ich uyciu pisane s imiona cudzoziemskie.

    Inskrypcja z Rosetty zawiera przecie imiona greckie (Aleksander i inne) i nie mona ich,

  • 35

    zdaniem Champolliona, wyrazi w czci pisanej hieroglifami, gdyby nie posiaday one

    waciwoci przekazywania fonetyki.

    Ale oto mody uczony dokonuje odkrycia, ktre posuwa wiedz o pimie egipskim

    jeszcze o krok naprzd. Young sdzi, e ogniwa wice pismo uproszczone (demotyczne)

    i hieroglify s nazbyt sabe. Champollion odkrywa trzeci posta pisma staroytnych

    Egipcjan - pismo hieratyczne, tak dugo oczekiwane brakujce ogniwo. Okazao si, e

    Egipcjanie posiadali jeden system pisma i w zalenoci od potrzeby stosowali bd pismo

    hieroglificzne, bd hieratyczne, bd demotyczne.

    Niektrzy egiptolodzy porwnuj pisma hieroglificzne z naszym pismem

    drukowanym, hieratyczne - z pismem odrcznym, a demotyczne - ze stenografi. Porwnanie

    obrazowe, ale niezupenie cise. Poniewa pismo hieroglificzne pojawio si w Egipcie jako

    pierwsze, oznacza to, e z niego rozwino si pismo hieratyczne, a pniej demotyczne

    (najstarsze teksty napisane przy uyciu tej odmiany datowane s na koniec VIII w. p.n.e. i s

    o dobre dwa i p tysica lat modsze od hieroglificznych). Ale mimo tak duej rnicy

    czasowej wszystkie te trzy postacie pisma mogy by uytkowane jednoczenie. Na przykad

    w inskrypcjach witynnych stosowano hieroglify, a przy pisaniu na papirusie - pismo

    hieratyczne wzgldnie demotyczne. Forma zewntrzna znakw hieroglificznych,

    hieratycznych i demotycznych bya zrnicowana, natomiast istota wewntrzna pisma, jego

    system - jeden i ten sam. A poniewa w pimie demotycznym, co do tego nie ma adnych

    wtpliwoci, istniej znaki alfabetyczne, to musz one wystpowa rwnie i w hieroglifach -

    taka bya logika wniosku Champolliona. Naleao teraz znale dowody, konkretne fakty,

    poszukujc rysunku jednego i tego samego znaku wyraonego pismem hieroglificznym,

    hieratycznym i demotycznym.

    Zestawiajc skrupulatnie znaki trzech postaci pisma, Champollion ustala system

    zgodnoci midzy znakami pisma demotycznego i hieratycznego z jednej strony,

    a hieratycznego i hieroglificznego - z drugiej. Teraz mg ju tekst napisany znakami

    demotycznymi czy pismem hieratycznym przetransponowa na rysunkowe znaki

    hieroglificzne. W ten sposb uczony zbliy si do gwnej tajemnicy Sfinksa - hieroglifw.

    Niezalenie od Younga, znalaz w kartuszu tekstu kamienia z Rosetty imi Ptolemeusza,

    a nastpnie rozoy je na czci skadowe i uczyni to znacznie dokadniej ni uczony

    angielski.

    Po dugich i mudnych poszukiwaniach otrzyma Champollion kopi inskrypcji

    z obelisku egipskiego, znalezionego w pobliu postumentu, na ktrym wyciosano inskrypcj

    greck z imionami Ptolemeusza i Kleopatry. Naleao oczekiwa, e rwnie wrd

  • 36

    hieroglifw obelisku znajd si znaki przekazujce te krlewskie imiona zamknite w owal

    kartuszy. Ksztat imienia Ptolemaios by znany dziki tekstowi kamienia z Rosetty. Obok

    Ptolemeusza figurowao drugie imi, w ktrym wystpoway hieroglify przekazujce dwiki

    ptlo (wchodzce w skad imienia Ptolemaios). Wkartuszu Ptolemeusza hieroglif w ksztacie

    lwa przekazywa dwik l i umieszczony by na czwartym miejscu, w drugim kartuszu ten

    sam hieroglif sta na miejscu drugim, tzn. przekazywa dwik l w imieniu Kleopatry... Te

    dwa lwy przynios zwycistwo trzeciemu - zawoa Champollion, przeczuwajc blisko

    sukcesu. By to bowiem dowd nie tylko prawidowego odczytania imienia Kleopatry, lecz

    moliwo znalezienia sposobu czytania innych hieroglifw, nie znanych dotd: k, r, itd.

    Imi Ptolemaios pozwolio rozszyfrowa siedem hieroglifw. Champollion zna zatem ju

    dwanacie hieroglifw.

    Uczony przystpi do analizy figurujcego w tekcie kamienia z Rosetty imienia

    Aleksandra, co przynioso odczytanie hieroglifw n, s i in. Analiza imienia Berenika,

    rwnie obwiedzionego kartuszem, pozwolia odczyta hieroglif przekazujcy znak

    fonetyczny b. Nowe imiona przynosz znajomo nowych znakw - w ten sposb ustali

    Champollion znaczenie dwudziestu czterech znakw pisma hieroglificznego.

    Mimo to Sfinks milcza! Champollion nie mg udowodni, e znaki alfabetyczne

    stosowano w zwykym zapisie jzyka egipskiego, a nie tylko po to, by przekaza imiona

    cudzoziemskie. Young, jak wiemy, by przekonany, e Egipcjanie zapoyczyli od Grekw

    alfabet w celu zapisywania imion greckich. Natomiast znaki alfabetyczne we waciwym

    tekcie egipskim posiadaj zupenie inne ni w przypadku imion znaczenie - nie liter, lecz

    caych poj.

    Pocztkowo Champollion by takiego samego zdania, przy czym, jak sam przyzna,

    z uporem szedem t faszyw drog do momentu, kiedy oczywiste fakty ukazay egipskie

    pismo hieroglificzne w zupenie innym wietle i jeli tak mona powiedzie, zmusiy mnie do

    uznania fonetycznego znaczenia licznych grup hieroglifw, zawartych w inskrypcjach,

    zdobicych zabytki wszystkich epok.

    C to byy za fakty? Przede wszystkim matematyczne, statystyczne. W dniu swoich

    urodzin 23 grudnia 1821 r. Champollion dokona znamiennego podsumowania. Tekst

    hieroglificzny kamienia z Rosetty zawiera 1419 hieroglifw. Natomiast odpowiedni tekst

    grecki nie przekracza 486 wyrazw. Wynika std nieuchronny wniosek: liczba wyrazw

    i liczba hieroglifw rniy si, a zatem te ostatnie nie przekazuj poszczeglnych wyrazw

    czy poj, jak to uwaano wczeniej. Hieroglify powtarzaj si w tekcie. Jeli liczy tylko

    rne znaki, jest ich w czci hieroglificznej jedynie 166. Ale i teraz nie odpowiadaj liczbie

  • 37

    wyrazw tekstu greckiego. A zatem jest to nowy dowd, e hieroglif niekoniecznie

    przekazuje wyraz czy pojcie.

    Wakiego argumentu na rzecz znakw alfabetycznych dostarczyy teksty

    demotyczne. Mona w nich, jak wskaza Champollion i jego poprzednicy, znale zapis

    alfabetyczny nie tylko imion obcych, lecz i wyrazw, bliskich koptyjskim, tj. wanie

    egipskich. A przecie pismo hieroglificzne i demotyczne to nie rne systemy pisma, lecz

    jedynie warianty tego samego pimiennictwa. Stao si oczywiste, e znaki alfabetu

    hieroglificznego, podobnie jak i demotycznego, powinny mie zastosowanie i w przekazie

    wyrazw egipskich.

    Wreszcie w rce Champolliona wpadaj litografie z rysunkami zabytkw i inskrypcji

    wykonanych w bardzo dawnych czasach, kiedy o adnym wpywie greckim nie mogo by

    mowy. Jeli uda si przeczyta przy pomocy znakw alfabetycznych zamknite kartuszami

    imiona faraonw, bdzie to potwierdzeniem, e Egipcjanie stosowali znaki alfabetyczne nie

    tylko do zapisu imion cudzoziemskich, lecz i dla przekazania wyrazw, swojego jzyka.

    Rankiem 14 wrzenia 1822 r. zaczyna Champollion studiowa kartusz wyryty

    w skaach wityni Abu Simbel. Zawiera on cztery znaki, przy czym dwa ostatnie si

    powtarzaj. Pierwszy hieroglif przedstawia krg lub dysk. W kartuszu drugim zawarta jest

    podobna inskrypcja skadajca si z czterech znakw, ale pierwszy hieroglif przedstawia nie

    dysk, lecz posta ludzk z dyskiem na gowie. Prawdopodobnie jest to posta boga Soca,

    a dysk w pierwszym kartuszu jest symbolicznym wizerunkiem tego boga. Z utworw pisarzy

    staroytnych wiemy, e bg-Soce nosi u Egipcjan nazw Ra; w jzyku Koptw Soce

    wymawia si jak re. Oznacza to, e pierwszy znak moe brzmie ra lub re.

    Dwa ostatnie hieroglify byy ju znane od dawna - spotykano je w imionach

    Ptolemaios i Aleksander. Czytano je niewtpliwie jako s, a ich podwojenie czytano jako ss.

    W ten sposb czytano trzy z czterech hieroglifw: Ra - (znak nieznany) - s-s. Pozostao

    odczyta drugi hieroglif. Ale i ten by znany z tekstu kamienia z Rosetty! Wystpowao tam

    poczenie tego hieroglifu ze znanym ju znakiem s; wyraao ono pojcie rodzi,

    narodziny, rodzony, ktre po koptyjsku czytano jako mise. W licznych pismach

    wschodnich, sucych dla przekazu jzykw semickich - arabskiego, syryjskiego, fenickiego

    i innych - bardzo czsto nie oznacza si samogoski. I Champollion susznie zaoy, e

    rwnie pismo egipskie ignorowao samogoski. Koptyjskiemu mise w pisowni egipskiej

    powinno odpowiada poczenie spgosek m i s, tj. ms. A wic drugi znak w kartuszu

    naleao czyta jako m.

    Teraz mona byo przeczyta ca inskrypcj. Ramss. Midzy dwoma ostatnimi

  • 38

    s moga by opuszczona samogoska e. Tak wic imi w kartuszu brzmi Ramzes. Ten

    potny faraon by Champollionowi, autorowi dwutomowej pracy Egipt za faraonw, dobrze

    znany. Czyby wic hieroglify w kartuszu przekazyway imi Ramzesa?

    Rozgorczkowany Champollion zaczyna przeglda inne kartusze, poszukujc

    nowych imion. Oto ma przed sob bardzo krtk inskrypcj, wszystkiego trzy hieroglify. Dwa

    ostatnie znaki s znane: jeden to m, drugi - s. Pozostaje znak pierwszy wyobraajcy ibisa

    stojcego na specjalnej podstawie. W Egipcie - i o tym Champollion dobrze wiedzia - ibis

    by uwaany za ptaka witego, uosobienie boga-Ksiyca. Znane te byo imi tego boga:

    i w przekazie greckim, i w jzyku koptyjskim brzmiao Tot. Imi w kartuszu mona byo

    zatem odczyta jako Totms, tj. Totmes lub Tutms (Tutmozis). A sawa faraona Tutmozisa

    moga konkurowa ze saw wielkiego Ramzesa!

    I Champollion, przeczytawszy imiona faraonw, ktrych ycie i dziaalno dzieli

    otcha wiekw nie tylko od naszych dni, lecz i od czasw wynalezienia alfabetu przez

    Grekw, uwiadamia sobie znaczenie dokonanego