Jan Aleksander Karłowicz

Click here to load reader

  • date post

    11-Jan-2017
  • Category

    Documents

  • view

    250
  • download

    7

Embed Size (px)

Transcript of Jan Aleksander Karłowicz

  • 1

  • 3

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

    Katowice 2015

    Redakcja:

    Anna Goma

    Adam Pisarek

    Jan AleksanderKarowicz

  • 4

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

    Laboratorium KulturyRocznik, ISSN 2084-4697

    Wersj prymarn jest forma drukowana.Wersja elektroniczna dostpna jest na stronie:

    www.laboratoriumkultury.us.edu.pl

    Redaktorzy numeru: Anna Goma, Adam Pisarek

    Redaktor naczelny: Adam Pisarek Przewodniczcy Rady Naukowej: Marek Pacukiewicz Redaktor prowadzcy: Jakub Dziewit Sekretarz redakcji: Magorzata Koodziej Redaktor jzykowy: Magorzata Wizik Redaktorzy tematyczni: Jakub Dziewit, Ma-rek Pacukiewicz, Magorzata Rygielska, Emilia Wieczorkowska Opieka artystyczna, projekt graficzny: Agnieszka Lesz Redakcja techniczna, skad: Tomasz Kiekowski Korekta: Emilia Wieczorkowska Opracowanie indeksu: Magorzata Koodziej

    Tumaczenia: Mateusz Orzeszyna

    Adres redakcji:Laboratorium KulturyPlac Sejmu lskiego 1

    40-032 [email protected]

    Wydawca:grupakulturalna.pl

    ul. Sowackiego 15/1340-094 Katowice

    [email protected]

    Wspwydawcy: Patronat honorowy:

    Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet lski w Katowicachoraz Akademi Sztuk Piknych w Katowicach.

    Wszystkie artykuy opublikowane w Laboratorium Kultury s dostpne na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Uycie niekomercyjne-Bez utworw zalenych 3.0 Unported.

    Licencja nie obejmuje pojedynczych reprodukcji prac artystycznych zamieszczonych w tomie.

    Druk i oprawa: Sowa Sp. z o.o., ul. Hrubieszowska 6a, 01-209 WarszawaNakad: 200 egzemplarzy

    Katowice 2015

  • 5

    Umys Karowicza by tak czynny, gboki i wielostronny, dziaano tak obfita i podna, e napisanie skoczonego yciorysu ktryby cile, jasno i dokadnie przedstawi t pikn, wybitn i zasuon w dziejach umyso-

    woci naszej posta, jest dla jednostki na razie zadaniem nieatwym.

    Karol Appel

  • 6

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

    Anna Goma, Adam Pisarek

    Ewa Kosowska

    Halina Kara

    Mirosaw Dawlewicz, Irena Fedorowicz

    Anna Goma, Magorzata Rygielska

    Eugeniusz Jaworski

    Adam Pisarek

    Magorzata Koodziej

    Magorzata Laburda

    Anna Goma, Marek Pacukiewicz

    Pracownia Interpretacji Literatury

    Jakub Dziewit

    Stanisaw Baj

    Bartosz Hlebowicz

  • 7

    Spis treci

    Zaproszenie do lektury

    Przypadki don Karlosa

    Jan Karowicz jako jzykoznawca

    Jan Karowicz a sprawy litewskie

    Poradnik dla osb, wybierajcych ksiki dla dzieci i modziey. O pewnych aspektach pedagogicznej dziaalnoci Jana Karowicza

    Chata polska

    Modele w pimie. O organizacji tekstu Chaty polskiej Jana Aleksandra Karowicza

    Wok chaty polskiej. Kilka uwag na marginesie tekstw Jana Aleksandra Karowicza i Kazimierza Mokowskiego

    Koncepcja ludoznawstwa Jana Karowicza

    Postscripta i konteksty

    Laboratorium w pracowni: Chata polska AD 2015. Rekonesans

    Chata polska AD 2015

    Stanisaw Baj. Portrety w kontekcie

    Malarstwo

    Okrutniejsi od tygrysw. Sztuka wojenna, tortury, snyi mity Irokezw

    Indeks osb

    9

    11

    29

    65

    89

    113

    143

    163

    175

    195

    215

    235

    241

    263

    317

    Temat numeru. Rozprawy i szkice

  • 8

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

  • 9

    Zaproszenie do lektury

    Oddajemy wPastwa rce czwarty tom Laboratorium Kultury. Jego te-matem jest dorobek Jana Karowicza (19361903). Wostatnich latach pojawiy si wprawdzie istotne publikacje na ten temat1, funkcjonuje take powicona temu wybitnemu uczonemu strona internetowa stworzona przez Centrum Polonistyczne Uniwersytetu Wileskiego wsppracujce zInstytu-tem Jzyka Litewskiego Litewskiej Akademii Nauk2, mamy jednak nadziej, e niniejszy tom uzupeni stan bada nad twrczoci iaktywnoci naukow jednego znajwaniejszych polskich badaczy kultury.

    Tym, co spaja czwarty numer czasopisma, jest sylwetka wybitnego etnogra-fa, jzykoznawcy, animatora nauki. Zaleao nam na wydobyciu rnorodnych aspektw twrczoci idziaalnoci Karowicza. Pracowa on wczasie, gdy wna-uce coraz wyraniej wyodrbniay si specjalizacje, ale wci istnia wzorzec uczonego, ktry potrafi zwartym, syntetycznym namysem obj rne dzie-dziny wiedzy3.

    Opisujc bogaty irnorodny dorobek wybitnego naukowca mona przy-j kilka wariantywnych modeli. Wdziale Temat numeru zdecydowalimy si na ukad chronologiczny; nie chcemy jednak proponowa opisu, ktry mo-na by opatrzy etykiet ycie idzieo, czyli przypisania poszczeglnych prac

    1 Por. np. artyku Haliny Kara, Opotrzebie bada nad yciem naukowym przeomu XIX iXX wieku. Jan Karowicz jako animator owoczesnego ruchu umysowego, Poradnik Jzykowy 2012, z. 5, s. 620. Pani Profesor dzikujemy za przyjcie zaproszenia do naszego tomu.

    2 Por. Jan Karowicz jako animator ycia naukowego i kulturalnego przeomu XIX i XX wieku, http://www4003.vu.lt/index.php/pageid/897, dostp: 18.11.2015. Z projektem tym s zwizani m.in. dr Irena Fedorowicz idr Mirosaw Dawlewicz, ktrzy zechcieli podzieli si znami wynikami swoich bada.

    3 E.O. Wilson, Konsiliencja: jedno wiedzy, prze. Jarosaw Mikos, Zysk iS-ka, Pozna 2002.

  • 10

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

    kontekstom biograficznym niemniej wydaje nam si, e przyjcie perspektywy chronologicznej pozwoli uwidoczni proces narastania zainteresowa badaw-czych Karowicza.

    Wtworzeniu takiego ukadu nie jestemy do koca konsekwentni, poniewa prbujemy odnale take specyficzny, bo widziany jedynie zpoziomu odbioru caoci numeru, anie powstay wprocesie przygotowywania poszczeglnych tek-stw, dialog pomidzy wybranymi artykuami. Tom otwiera szkic Ewy Kosowskiej (Uniwersytet lski). Autorka przywouje wnim jedn zwczeniejszych prac Kar-owicza rozpraw pochodzc z1867 roku pt. Don Karlos i poza przyblieniem jej tez bada przyczyny, dla ktrych opisywana interpretacja dziejw hiszpaskie-go infanta nie spotkaa si zuznaniem wczesnych czytelnikw. Kolejny tekst, autorstwa Haliny Kara (Uniwersytet Warszawski), powicony jest jzykoznaw-stwu jednej znajwaniejszych dziedzin, ktrymi zajmowa si Karowicz. Praca prezentuje wkad autora Soworodu ludowego wpolskie badania lingwistyczne. Wtek jzykoznawczy pojawia si take wartykule badaczy zUniwersytetu Wile-skiego: Ireny Fedorowicz oraz Mirosawa Dawlewicza; s oni jednak zainteresowa-ni przede wszystkim zwizkami Jana Karowicza zosobami dziaajcymi na rzecz kultury litewskiej. Podobna tematyka pojawia si take wszkicu Anny Gomy iMagorzaty Rygielskiej Karowicz urodzi si w1836 r. wSubortowiczach, od 1847 do 1853 r. by uczniem wileskiego gimnazjum, na Litwie przebywa take na pocztku lat 60. XIX wieku znajomo spraw litewskich, sprawia, e Eliza Orzeszkowa poprosia go oprzygotowanie Poradnika dla osb, wybierajcych ksi-ki dla dzieci imodziey (1881). Publikacja ta stanowi dla autorek artykuu punkt wyjcia do analizy pedagogicznych aspektw dziaalnoci Karowicza.

    W1884 r., najpierw na amach Pamitnika Fizyjograficznego, apotem jako osobna odbitka (druk J. Bergera) ukazaa si rozprawa Karowicza Chata polska. Do tej publikacji wielokrotnie odwoywali si nie tylko ludoznawcy, ale take architekci ihistorycy sztuki. Jej take powicona zostaa znaczna cz tekstw pomieszczonych wnaszym tomie. Grup t otwiera Chata polska Eugeniusza Ja-worskiego; autor (ktry tematyk budownictwa, zwaszcza drewnianego zajmu-je si od wielu lat) osadza prac Karowicza wkontekcie europejskich, apotem take ipolskich bada nad architektur ludow. Kolejne artykuy powicone Chacie polskiej to Adama Pisarka Modele wpimie iMagorzaty Koodziej Wo-k Chaty polskiej. Pierwszy ze wskazanych tekstw podejmuje prb analizy modelw tekstualnych zastosowanych przez Karowicza, zarwno na poziomie opisu, jak iinterpretacji badanego zjawiska kulturowego. Ewolucjonistyczny kontekst jest tem bada nad rol konwencji tworzenia tekstw naukowych.

  • 11

    Natomiast punktem wyjcia analizy Magorzaty Koodziej s ewolucjonistyczne zaoenia myli Karowicza oraz ich modyfikacja wdziele Kazimierza Mokow-skiego. T cz numeru zamyka artyku Magorzaty Laburdy dotyczcy refleksji Karowicza nad relacjami pomidzy takimi naukami oczowieku jak: etnografia, folklorystyka, ludoznawstwo.

    Druga cz tomu to nowy dzia Postscripta ikonteksty. Chcemy go powi-ci m.in. problematyce artystycznej twrczoci artystycznej, pracom polemicz-nym inawizaniom do artykuw umieszonych zarwno wpoprzednich, jak ibiecym numerze. Pierwszy ze szkicw Anny Gomy iMarka Pacukiewicza odnosi si do Chaty polskiej. Autorzy omawiaj prace studentw Akademii Sztuk Piknych wKatowicach, ktre powstay wramach wsppracy dydak-tyczno-badawczej midzy dwiema uczelniami. Wsplny projekt mia na kultu-roznawczy namys nad dzieem sztuki rozumianym jako pewien rodzaj rda wywoanego. Wtomie prezentujemy prace Barbary Adamus, Anny Aderek, Darii Bidziskiej, Mai Dudek, Aleksandry Kompay, ukasza Koniuszego, Ka-tarzyny Kowalczyk, Aleksandry Kubackiej, Agaty Leuch, Mariusza Malanki, Marty Mczki, Gabrieli Palickiej, Aleksandry Mitoraj, Julii Pileckiej, Magdale-ny liwiskiej, Dominika Urbaskiego, Darii Walusiak oraz Gabrieli Weselak powstae wPracowni Interpretacji Literatury ASP. Ta cz zawiera rwnie prezentacj malarstwa Stanisawa Baja (ASP wWarszawie) poprzedzon krt-kim wprowadzeniem Jakuba Dziewita. Artyku zamykajcy tom odnosi si do poprzedniego numeru czasopisma. Bartosz Hlebowicz zajmuje si wnim pro-blematyk okruciestwa wkulturze Irokezw. Zapraszamy do lektury idyskusji.

    Anna GomaAdam Pisarek

    Anna Goma, Adam Pisarek, Zaproszenie do lektury

  • 12

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

  • 13

    Ewa KosowskaUniwersytet lski w Katowicach

    Przypadki don Karlosa1

    AbstraktOpublikowana wroku 1867 monografia Don Karlos, krlewicz hiszpaski naley do najrzadziej

    przywoywanych dzie Jana Karowicza. Wzmiankom oniej towarzyszy niekiedy informacja, e

    na podstawie tego opracowania autor bezskutecznie stara si ostanowisko docenta wSzkole

    Gwnej wWarszawie. Artyku jest prb przyblienia zasadniczych tez propozycji Karowicza,

    oraz przyczyn, dla ktrych taka interpretacja dziejw hiszpaskiego infanta nie spotkaa si

    zuznaniem wczesnych czytelnikw.

    Sowa klucze: Don Karlos, Jan Aleksander Karowicz, Szkoa Gwna

    Opublikowana wroku 1867 monografia Don Karlos, krlewicz hiszpaski naley do najrzadziej przywoywanych dzie Jana Karowicza. Wzmian-kom oniej towarzyszy niekiedy informacja, e na podstawie tego opracowania autor bezskutecznie stara si ostanowisko docenta wSzkole Gwnej wWar-szawie2. Rok wczeniej (1866) trzydziestoletni erudyta uzyska doktorat nauk filozoficznych wBerlinie, prezentujc prac historyczn na temat kijowskiej wyprawy Bolesawa Chrobrego (De Boleslai Primi bello Kioviensi). Zna bie-gle kilka jzykw koczy gimnazjum wileskie, studiowa filologi ihistori wUniwersytecie Moskiewskim, przez dwa lata (18571759) sucha wyka-dw wparyskim Collge de France oraz wHeidelbergu, nastpnie przez rok

    1 Jan Karowicz w swoim studium powiconym losom ksicia Asturii konsekwentnie dokonuje spolszczenia obcojzycznych imion inazwisk, pisze wic don Karlos, Filip II, Fryderyk Szyller. Wtym artykule, by unikn wraenia, e pisz ornych postaciach historycznych, bd wodniesieniu do czonkw hiszpaskiej rodziny krlewskiej stosowa pisowni zaproponowan przez polskiego badacza.

    2 O. Gajkowa, S. Urbaczyk, Karowicz Jan Aleksander Ludwik, w: Polski Sownik Biograficzny, t. 12/1, z. 52, red. E. Rostworowski, Zakad Narodowy im. Ossoliskich Wydawnictwo PAN, Wrocaw 19661967, s. 53.

  • 14

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

    poszerza palet swoich zainteresowa wKonserwatorium Muzycznym wBruk-seli, by wreszcie podj studia zhistorii ifilozofii na uniwersytecie berliskim (186566). Zafascynowaa go wwczas koncepcja Leopolda Rankego; lady lektury tekstw tego badacza znalazy swoje odbicie wpracach Karowicza3. Jednoczenie na tyle dobrze opanowa jzyk hiszpaski, by dokonywa tuma-cze stosunkowo skomplikowanych dokumentw, niezbdnych do studiw nad dziejami don Karlosa4. Nie dotar do Hiszpanii, nie prowadzi studiw na materiaach oryginalnych, chocia porednio zna zasoby archiwum wSimancas ibiblioteki madryckiej korzysta zpublikacji opartych na zdeponowanych tam materiaach5. Zatem podstaw do napisania monografii hiszpaskiego infanta stay si wnikliwe studia nad wielojzycznymi dokumentami udostpnionymi przez uprzednich biografw krlewicza. Zasadniczy kierunek interpretacji tych materiaw, zaproponowany przez Karowicza, wynika zoglnej oceny przy-czyn, dla ktrych szesnastowieczny hiszpaski nastpca tronu zosta odtrcony przez wasnego ojca iumieszczony wwizieniu, gdzie zmar po kilku miesi-cach. Przedmiotem krytycznych studiw polskiego badacza byy nie tyle losy, ile raczej legenda nieszczsnego krlewicza, podtrzymywana przez licznych historykw i spopularyzowana w dramacie Fryderyka Schillera. Niedom-wienia narose wok postaci Karlosa, aszczeglnie wok przyczyn nieaski, wjak ksi popad wostatnim okresie swojego ycia, legy upodstaw wielu podejrze, pomwie ihipotez. Schillerowska prba wyjanienia tragicznych losw infanta staa si kanw libretta znakomitej opery Giuseppe Verdiego, kt-rej premiera (1867) zbiega si wczasie zpublikacj Jana Karowicza. Mona jedynie przypuszcze, e ta zbieno dat nie wpyna pozytywnie na recepcj omawianego tu studium historycznego; ugruntowana podwczas pozycja Ver-diego sprawiaa, e polemika zjego dzieem, chociaby najlepiej uzasadniana, nie moga by wystarczajco skuteczna wwalce zromantyczn ihieratyzowan wersj historycznych wydarze. Apropozycja Karowicza, co warto podkreli na wstpie, nie zawiera spektakularnych odkry. Wtym kontekcie mona po-stawi pytanie, czy zaproponowana przez polskiego badacza koncepcja inter-pretacyjna bya na tyle przekonujca, by jej autor mg liczy na zrozumienie

    3 Dowody na to znajdujemy wprzypisach. Por. np. J. Karowicz, Don Karlos, krlewicz hiszpaski, Skad Gwny wKsigarni Maurycego Orgelbranda, Warszawa 1867, s. 41.

    4 Depesz t redagowa doktor Velasco, nauczony, jak wida, przez swojego pana tego zawiego idwuznacznego stylu. Pochlebiam sobie, e tmaczenie moje nie moe da wyobraenia oniejasnoci oryginau hiszpaskiego, ktry si znajduje warchiwum wSimancas. Tame, s. 168, pisownia oryginalna.

    5 Por. tame, przypis 1, s. 56, wktrym Karowicz komentuje sowa Filipa II: Wniewiadomego yciu (sic!) Filipa II, wbibliotece madryckij pod znakami MS. Bb, 122.

  • 15

    profesjonalnie przygotowanych czytelnikw ina akceptacj profesorw Szkoy Gwnej. Ot wydaje si to wtpliwe, mimo e monografia oparta bya na so-lidnych podstawach rdowych. Karowicz praktycznie nie zdoa odszuka nowych, nieznanych dokumentw, ktre umoliwiyby przewartociowanie utrwalonych whistoriografii sdw. Poprzesta na zgromadzeniu istniejcych materiaw oraz prbie wydobycia znich kilku niuansw, ktre odpowiednio owietlone mogy sprzyja podawaniu wwtpliwo oficjalnej wersji losw hiszpaskiego ksicia. Trudno wykluczy, e isam Karowicz zdawa sobie spraw zwtoci podstaw, na ktrych budowa odmienno wasnej koncepcji. Mimo e wtoku wywodu konsekwentnie jej broni, to nie potrafi znale odpo-wiednio mocnych, nowych argumentw. Wpracy pojawiaj si liczne powt-rzenia izabiegi retoryczne, majce skoni czytelnika do przewartociowania dotychczasowej opinii oksiciu Asturii. Jednak wikszo tych argumentw ma charakter emocjonalny, podporzdkowany bezalternatywnej tezie, ktrej bezsprzeczne udowodnienie byo niejako zgry skazane na niepowodzenie. Jeli bowiem tradycyjna historiografia upatrywaa wdon Karlosie czowieka chorego umysowo, to Karowicz chcia wnim widzie szlachetnego, ale krzyw-dzonego przez wasnego ojca modzieca, ktry by moe posiada przywary, ale na pewno nie by szalony. Przywoywany wrozprawie zesp faktograficzny, dobrze znany historykom, nie mg budzi wikszych kontrowersji. Jednak cae studium, ze wzgldu na operowanie pewnymi schematami poznawczymi iinterpretacyjnymi, ktre wynikay zwczesnych md, ale rekonfiguroway je wokrelony, niezgodny ztamtym kanonem inieprzekonujcy sposb, nie spotkao si zentuzjastycznym przyjciem. Jego bohater, odarty znimbu nie-zalenoci imskiego buntu, take nie mg budzi takiej sympatii, jak don Carlos Schillera czy Verdiego.

    Wspczesny czytelnik musi si wtym miejscu zmierzy zistotnym kopo-tem, zrzdu tych, ktre utrudniaj midzy innymi lektur Antropologii struktu-ralnej. Wrozdziale powiconym strukturze mitu Claude Lvi-Strauss zamiesz-cza znamienne zdanie: Wemy na przykad mit Edypa, ktry ma t zalet, e jest znany wszystkim, co zwalnia zobowizku opowiadania go6. Ot wieloletnie dowiadczenie akademickie dowodzi, e nie zwalnia. Dzisiejsi studenci obra-caj si ju wkrgu innych lektur, mimo e cz znich choby przez pami szkolnych odczyta Antygony potrafi fragmentarycznie zrekonstruowa losy Labdakidw. Ale posta don Karlosa dawno ju przestaa by gociem masowej

    6 C. Lvi-Strauss, Antropologia strukturalna, prze. K. Pomian, PIW, Warszawa 1970, s. 293.

    Ewa Kosowska, Przypadki don Karlosa

  • 16

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

    wyobrani. Ztego wzgldu naleaoby j przybliy, gdy bez tego zabiegu ja-kiekolwiek odniesienia do Karowiczowej reinterpretacji mijaj si zcelem.

    Don Karlos urodzi si 8 lipca 1545 r. jako syn Filipa (15271598), regenta Kastylii iksicia Asturii (oficjalny tytu hiszpaskich nastpcw tronu) zrodu Habsburgw oraz Marii Portugalskiej (15271545). Po abdykacji cesarza Ka-rola V, jego syn, aojciec Karlosa, obj rzdy wHiszpanii jako krl Filip II. Tym samym don Karlos zosta ksiciem Asturii. Los wczenie pozbawi go opieki matki, ktra zmara wkilka miesicy po narodzinach chopca. Osiemnastoletni ojciec, zajty kolejnymi maestwami, polityk irzdami (od 1554 krl Sycylii iNeapolu oraz tytularny krl Chile, od 1555 namiestnik Flandrii) powierzy wychowanie jedynaka nauczycielom, wrd ktrych znalaz si Honorato Juan, wysoko ceniony przez modego ksicia za oddanie ilojalno. Wkrtce wkr-gach dworskich pojawiay si informacje orozmaitych ekscesach zudziaem kilkunastoletniego don Karlosa. Trudno okreli rzeczywiste rozmiary tych re-welacji, gdy ze wzgldu na presti rodziny krlewskiej mogy by odpowiednio inaganiane, iwyciszane. rda wskazuj take ina to, e ojciec otacza syna opiek, chocia niekoniecznie czuoci. Mody ksi zaprzyjani si ztrze-ci7 on Filipa II, Izabel zrodu Walezjuszy, oraz przyrodnim stryjem, don Juanem, nielubnym synem Karola V8. Sam cesarz take powica wnukowi sporo yczliwej uwagi. Filip II zamierza pocztkowo powierzy synowi rzdy we Flandrii, ale zrezygnowa ztego, prawdopodobnie zuwagi na komplikujc si sytuacj polityczn Niderlandy oficjalnie staray si zachowa neutralno wnasilajcych si sporach religijnych, ale przedstawiciele lokalnych spoeczno-ci wsytuacjach konfliktowych sprzyjali protestantom. Opanowanie sytuacji na ziemiach formalnie podlegych Habsburgom wymagao od Filipa II duej ostronoci. Przez dugi czas nie angaowa si osobicie wtoczce si tam spory iodwleka wypraw na pnoc. Natomiast don Karlos, przewiadczony ozna-czeniu swojej politycznej roli wNiderlandach, rozpocz niezalene negocjacje zkortezami. Stosunkowo niespodziewanie Filip II rozkaza 18 stycznia 1568 r. uwizi syna najpierw wjego sypialni, potem wwiey, gdzie ten zmar 24 lipca 1568 r. wnie do koca jasnych okolicznociach. mier dwudziestotrzyletniego

    7 Pierwsz ona Filipa II bya Maria Manuela Avis (15271545), matka don Karlosa, drug Maria ITudor (15161558), trzeci Elbieta (Izabela) de Valois (15451568), zktr mia dwie crki, czwart Anna Austriacka (15491580). Zostatniego maestwa przyszo na wiat trzech synw, zktrych tylko jeden doy penoletnioci iobj rzdy po ojcu jako Filip III (15781621), oraz jedna crka.

    8 Sposb prezentowania postaci Don Juana wskazuje na to, e Karowicz dokonuje kontaminacji dwch postaci: przyrodniego brata Filipa II, wsawionego w licznych wojnach, oraz legendarnego szlachcica, synnego zmiosnych podbojw.

  • 17

    nastpcy hiszpaskiego tronu zbulwersowaa opini publiczn; zaczto snu rozmaite domysy idoszukiwa si ukrytych przyczyn tragedii. Karowicz tak charakteryzuje te nastroje:

    Jedni twierdzili, e krlewicz szlachetny iwolnomylny, sprzyjajcy reformie [tj. pro-

    testantom E.K.] iswobodom ludowym, istne przeciwiestwo ojca, pad ofiar strasznej

    nienawici Filipa II., wiziony iwreszcie otruty przez niego. Do tej tragicznej historii przy-

    pltano pniej okras romantyczn: dowodzono, e mia stosunki mione zmacoch, e

    ta alu po jego mierci wkrtce sama umara, czy te e Filip II, chcc ukara niewierno,

    zgon jej przyspieszy. Zrnych pogosek, domysw ipotwarzy urosa legenda odon

    Karlosie, opowiedziana wcaej swej mitycznej wietnoci przez Saint-Rala(wkocu

    XVII w.) iuidealizowana wsto lat pniej przez Szyllera wznakomitej tragedii jego, na

    romansie historycznym Saint-Rale osnutej.

    Drudzy, bronic Filipa drugiego izasad jego, uprzdli drug legend, rwnie jak tamta

    zprawda dziejow niezgodn. Dowodzili: e Bg ukara pobonego iroztropnego krla wy-

    rodnym synem, wktrym przyrodzenie zgromadzio wszystkie wystpki iwady: odstpstwo

    od wiary przodkw, zdrad kraju, szalon popdliwo, nieograniczon dz panowania,

    ycie rozwize, ana domiar zupen nieudolno umysu inawet przystpy wciekego

    obkania; e dobry ojciec ze zami musia syna marnotrawnego uczyni nieszkodliwym, od-

    bierajc mu wolno, ae szalony modzieniec iwwizieniu nie upamita si, lecz owszem

    dopuszcza si najdzikszych wybrykw, wyniszczy naumylnie zdrowie izmar.

    Takie s dwie ostateczne wersje legendy odon Karlosie. Dzisiaj, gdy namitne rozjtrzenie

    dwch stronnictw znacznie si ukoio, gdy nauka historyczna wzbogacia si nowemi

    materiaami, spokojne igruntowne rozsdzenie sprawy pomidzy ojcem asynem stao si

    moebnem. [...] Straci moe na tem poezja, bo ubdzie jej jeden opromieniony aureol

    wzniosoci idea; ale prawda dziejowa zyszcze, ata przecie ma swoje prawa, nie mniejsze

    od praw pikna artystycznego9.

    Idea prawdy dziejowej wywodzcy si zkoncepcji Leopolda Rankego, zdominowa mylenie dziewitnastowiecznych historykw. Na ten idea po-woywali si midzy innymi uczestnicy synnego sporu opowie historyczn. Przeciwnicy tego gatunku, amoe cilej tej nazwy genologicznej, sugerowali, e midzy powieci, czyli zmyleniem ahistori, czyli prawd dziejow jest przepa; byli zatem przeciwni beletryzowaniu materiaw historycznych

    9 J. Karowicz, Don Karlos..., s. 810.

    Ewa Kosowska, Przypadki don Karlosa

  • 18

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

    itworzeniu dzie literackich, wktrych prawda dziejowa mieszaa si zfik-cj10. Zasadnicza teza Rankego, sprowadzana do wskazania, e historyk winien pisa wie es eingentlich gewesen sein11, jak byo naprawd, zauroczya nie tylko Karowicza dla dziewitnastowiecznych historykw staa si zawodowym nakazem, ktrego fundamenty podwaone zostay dopiero przez prezentyzm inarratologi. Twrcy obu tych dwudziestowiecznych orientacji upominali si przede wszystkim ouwzgldnienie intencji oraz politycznych uwika twr-cw historycznego przekazu, narratolodzy dodatkowo wskazywali na nieznane wczeniej uwarunkowania pisemnych relacji, podporzdkowanych okrelonym konwencjom narracyjnym igatunkowym12. Ale wpoowie wieku XIX idea prawdy dziejowej by postulatem cigle aktualnym. Upatrywano go wdoborze rde, sposobach porzdkowania faktw, wporwnywaniu rnych przekazw.

    Na tym tle studium Karowicza zdecydowanie si wyrnia. Jako histo-ryk konsekwentnie upomina si on nie tylko oprawd dziejow, rozumian faktograficznie. Upomina si take, amoe przede wszystkim, oprawd psy-chologiczn, ouwzgldnienie prawdopodobiestwa dziaania poszczeglnych postaci. Analizujc czyny, jednoczenie prbuje odsania intencje, zachowane wprzypadkowo utrwalonych sformuowaniach, skrywane pomidzy wierszami dyplomatycznych not isprawozda, mniej lub bardziej tajnej korespondencji. Wzakoczeniu swojego studium pisze:

    Wypowiedziaem wyej, szkicujc posta don Karlosa, co sdz ojego charakterze, gowie

    isercu. Nie chciaem, aby ta praca moja bya apologi krlewicza hiszpaskiego, staraem

    si tylko szuka prawdy dziejowej, nie widzc potrzeby robienia zludzi ani szatanw, ani

    aniow, ajeeli wFilipie II wicej ywiow szataskich ni ludzkich znalazem wina

    nie moja, lecz faktw, ate same przez si mwi13.

    Tak sformuowane podsumowanie, wktrym Karowicz expresis verbis opo-wiada si za obiektywizmem historycznym, pozostaje wwyranej sprzecznoci ztokiem jego wywodu isposobem prezentowania argumentw. Mona bowiem powiedzie, e cae studium podporzdkowane zostao wyrazistej tezie, ktra

    10 Znamienny gos wtej dyskusji zabra Henryk Sienkiewicz, Opowieci historycznej, w: Henryk Sienkiewicz, oprac. J. Kulczycka-Saloni, Pastwowe Zakady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1966.

    11 L. von Ranke, Geschichten der romantischen Vlker von 1495 bis 1514, w: Smtliche Werke, Leipzig 1885, t. XXIII, s. VII.

    12 Por. E. Kosowska, Antropologia ihistoriografia, w: teje, Negocjacje ikompromisy. Antropologia polskoci Henryka Sienkiewicza, lsk, Katowice 2002.

    13 J. Karowicz, Don Karlos..., s. 195.

  • 19

    brzmi: nie jest prawd, e don Karlos by czowiekiem chorym umysowo. Nie jest te prawd, e Filip II kocha syna iotacza go opiek, chocia niekiedy sprawia takie wraenie. Nie jest prawd, e midzy Karlosem aIzabel istniay relacje emocjonalne przekraczajce granice przyjani, ani e don Karlos zacho-wywa si wsposb szczeglnie naganny, e by dny wadzy iskory do gnie-wu. Karowicz wielokrotnie podkrela, e oficjalne powody uwizienia ksicia Asturii, enigmatycznie okrelane wkorespondencji dyplomatycznej, wzbudzaj uzasadnione wtpliwoci. Na dowd przytacza wyimki zlistw, jakie na rozkaz Filipa II rozesano do czonkw rodziny krlewskiej, na dwory europejskie, do kortezw irad najwaniejszych miast hiszpaskich. Korespondencj t, trwajc przez cay czas uwizienia krlewicza, cechuje konsekwentne unikanie jedno-znacznoci: od krtkich, suchych informacji, rozsyanych po Europie na rozkaz krlewski, po obszerniejsze wyjanienia, ktre wkilku wypadkach Filip pisa osobicie, wtym przesania do cesarza ipapiea. List do Karola V, dziadka don Karlosa, zdnia 19 maja 1568 r. zawiera nastpujcy, cytowany przez Karowicza passus:

    Widzi W.C. Mo zpowyszych dowodw, e uwizienie ksicia nie wyniko ani zad-

    nego wykroczenia jego przeciwko mnie, ani zadnych rzeczy przeciwnych religii; e

    nie jest ono rodkiem poprawczym, gdy poprawy ksicia nie mona byo si spodzie-

    wa, bo wady jego wynikay znatury (Filip II. daje do zrozumienia, e don Karlos by

    obkanym!); wreszcie i to co si stao nie jest rodkiem przemijajcym inie bdzie

    zmienionm wprzyszoci14.

    Wocenie badacza wiksza cz cytowanej korespondencji zawiera podobne sformuowania. Karowicz wyranie nie ma zaufania do wyjanie krla ina dowd przytacza due fragmenty pierwszego listu wtej sprawie, wysanego do cesarza:

    14 Cytuj za: J. Karowicz, Do Karlos..., s. 167. Objanienie wnawiasie oraz wyrnienie pochodz od Jana Karowicza, ktry ponadto powyszy tekst opatrzy przypisem: Orygina tego listu zagin; brulion znajduje si wSimancas, atmaczenie niemieckie wWiedniu. Wydrukowany uGachardawdz. wsk. str. 568 idal.. Najprawdopodobniej chodzi odzieo wspomniane wprzypisie nr 2 na stronie 11 jego monografii, czyli oRelations des ambassadeurs venitiens sur Charles V. etc Philippe II, lub te inne, wspomniane wprzypisie nr 1 na stronie 14: L.P. Gachard, Don Carlos et Philippe II, t.12, E. Devroye, imprimeur du roi, Brussels 1863. Identyfikacj utrudnia nie tylko brak spisu literatury, co wpoowie wieku XIX bywao praktyk czst, ale take luki wopisach bibliograficznych. Natomiast powoywanie si na opracowania Gacharda, stosunkowo nowe iobszerne, sugeruje, e Jan Karowicz zamierza wczy si wmodn europejsk debat na temat losw hiszpaskiego ksicia izaproponowa wasn ich interpretacj.

    Ewa Kosowska, Przypadki don Karlosa

  • 20

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

    Korrespondencja Filipa II. zd. 20 Stycznia 1568 r. dziwnie charakteryzuje tego nieszczere-

    go czowieka: podajemy znaczny jj ustp, aby oszczdzi sobie trudu wypisywania listw

    do innych dworw, ktre wicj od tego szczegw nie zawieraj, oraz aby pokaza, jak

    mwic opowodach uwizienia krlewicza Filip II. wykrca si iwywija, wylicza obficie

    powody, dla ktrych nie uwizi go, ale przemilcza te, dla ktrych to uczyni. Postano-

    wiem wtm zdarzeniu, powiada midzy innymi, zoy Bogu na ofiar wasne ciao

    moje iwasn krew moj, przekadajc chwa jego idobro publiczne (frazes stereoty-

    powy wszystkich listw) nad inne wzgldy ludzkie. Dawniejsze ipniejsze przyczyny,

    ktre mi do tego postanowienia skoniy, takij s natury, e ani ja Waszj wysokoci

    onich donosi, ani W. Wysoko dowiedzie si onich nie moglibymy bez wznowienia

    wsplnego smutku naszego: donios zreszt otm pniej. Tymczasem uwiadamiam

    W. W., e ani bdy, ani nieposuszestwo, ani brak uszanowania (wdon Karlosie) nie

    natchny mi mojm przedsiwziciem: e takowe nie ma na celu kary, cho na ni

    pewnie ksi a nadto zasuy, lecz ktraby musiaa si pewnym czasem ipewn miar

    ograniczy; e nie jest rwnie rodkiem poprawczym znadziej przeksztacenia jego

    (don Karlosa) bdw iwybrykw. Caa ta sprawa ma inne zasady iinne rda; sposb

    zapobieania jej nie zaley ani na oznaczaniu pewnego czasu, ani na rodkach majcych

    si uy, jest ona daleko waniejsz, przez wzgld na obowizki, ktre mam wzgldem

    Boga ikrlestw moich. Wasnorczny take list Filipa II. do cesarza powtarza znane

    nam zpoprzednij odezwy frazesa; list do cesarzowj cokolwiek jest szczegowszym

    iotwartszym. Chciabym, pisze Filip II., zda szczegow spraw orodzaju ycia ipo-

    stpkach ksicia, pokaza, do jakiego stopnia posuwa swawol inierzd..., ale opis ten

    byby za dugim. Podam go wstosownej porze W.C. Moci icesarzowi, jak tego blisze

    pokrewiestwo nasze wymaga15.

    Dalej dokonuje Karowicz swoistej inwentaryzacji miejsc, do ktrych zroz-kazu Filipa dotrze miaa oficjalna wersja powodw uwizienia krlewicza. Zestawienie to jest przynajmniej podwjnie intrygujce: po pierwsze rzeczy-wicie nie pozwala na odsonicie jednej, expresis verbis wskazanej przyczyny krlewskiego postanowienia, apo drugie nie wyjania motyww, dla ktrych Karowicz wtpi nie tylko wdobr wol Filipa, ale iwinstynkt interpretatorski wielu znakomitych, acytowanych przez siebie historykw. Zdzisiejszej per-spektywy jaki rodzaj upoledzenia intelektualnego lub emocjonalnego, kt-rym dotknity by don Karlos, jest trudny do wykluczenia; rozmaici badacze skaniaj si do tezy ofatalnych skutkach endogamii, bdcej udziaem rodziny

    15 J. Karowicz, Don Karlos..., s. 164165.

  • 21

    Habsburgw. Warto tu na marginesie przypomnie, e wrodzona epilepsja dwch ksiniczek ztego rodu moga przyczyni si do wyganicia wpoowie XVI w. dynastii Jagiellonw. Zreszt niewiele brakowao, by podobny los spotka dynasti Habsburgw wHiszpanii: zomiorga dzieci Filipa II, zrodzonych ze zwizkw ztrzema kobietami, poowa zmara wdziecistwie, apierworodny don Karlos wdwudziestym trzecim roku ycia16. Dzisiaj bardzo trudno jest zinterpretowa cytowane przez Karowicza sowa zlistu Filipa II: Podam go [wyjanienie E.K.] wstosownej porze W.C. Moci icesarzowi, jak tego blisze pokrewiestwo nasze wymaga17, tym bardziej, e polska wersja tego zdania jest efektem wielokrotnej translacji. Wspomniane pokrewiestwo mogo zobowi-zywa do zwyczajowego wyjanienia powodw uwizienia dostojnego krew-niaka, lub/ido wsplnej refleksji nad przyczynami chorb wrodzinie. WXVI w. biologiczne zasady dziedziczenia nie byy naukowo opisane, ale zarwno konieczno uzyskania dyspensy na maestwo midzy blisko spokrewniony-mi osobami, jak iludowa wiedza otym, e niedaleko pada jabko od jaboni nakazyway ostrono przy wchodzeniu wkoligacje zrodzinami, wktrych pojawiay si grone choroby. Publiczne oznajmienie, e hiszpaski nastpca tronu by naznaczony jakim psychicznym defektem, mogo fatalnie wpyn na habsburskie interesy dynastyczne wcaej Europie. Karowicz zdaje si zupenie nie bra tego pod uwag. Bardzo konsekwentnie natomiast przedstawia Filipa II jako okrutnego izaborczego krla, ktry nie zamierza dzieli si wadz zje-dynym (podwczas) synem. Wstudium powiconym losom hiszpaskiego infanta znajdziemy wiele wzmianek, mniej lub bardziej rozbudowanych, na temat zamiowania wadcy do krwawych widowisk, na temat jego bezkrytycz-nej akceptacji metod stosowanych wramach procedowania witej Inkwizycji, czy obojtnoci wobec pragnie iambicji syna. Wprzyjtej wykadni inter-pretacyjnej uderza swoisty dualizm. Zdaniem Karowicza Karlos (interesujca zbieno graficzno-fonetyczna, ktra atwo mogaby prowadzi na manowce amatorskiego psychologizowania) jest wraliwym modziecem, nieco roz-targnionym, ale spragnionym uczu zwaszcza ojcowskich, umiejcym od-wzajemni yczliwo iprzyja, ciekawym wiata iludzi, zdradzajcym ch szybkiego przejcia krlewskich obowizkw. Natomiast jego ojciec to czowiek zimny, okrutny iwyrachowany; intrygant celowo opniajcy rozmaite decyzje itym samym dziaajcy na szkod pastwa, to wreszcie zdesperowany monarcha,

    16 Oprzypadkach dziedziczenia charakterystycznych cech fizycznych (habsburska szczka) ipsychicznych odchyle pisa m.in. Stanisaw Ossowski, Wi spoeczna idziedzictwo krwi, PWN, Warszawa 1966, s. 86 in.

    17 J. Karowicz, Don Karlos..., s. 165.

    Ewa Kosowska, Przypadki don Karlosa

  • 22

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

    ktry zobawy przed perspektyw oddania czci wadzy wizi wasnego syna oraz publicznie insynuuje, e czynic to ma na uwadze racj stanu. Trudno po-godzi powtarzane przez Karowicza zapewnienia, e prawda dziejowa jest zasadniczym celem reinterpretacji biografii don Karlosa, zjednoczesn czarno-

    -bia prezentacj portretw ojca isyna. Natomiast zperspektywy czasu ina podstawie argumentw zgromadzonych

    przez samego Karowicza mona zrozumie, dlaczego historycy zaliczaj Ka-rola V iFilipa II do Habsburgw wikszych, bardziej wdziejach znaczcych, podczas gdy Filip III, owoc czwartego maestwa Filipa II, jest ju jednym zHabsburgw mniejszych. Mimo kryzysw gospodarczych, zwizanych znie-kontrolowanym napywem zota zkolonii, ikryzysw politycznych wynikaj-cych ze sabej integracji poszczeglnych prowincji hiszpaskich, skonnych do buntu izabiegajcych jedynie olokalne interesy, Filip II odnis wiele sukcesw militarnych ikulturalnych. To on przenis stolic zToledo do Madrytu, on te wybudowa kaza Eskurial, wktrym zreszt najchtniej przebywa. Zarzucane mu przez Karowicza kunktatorstwo uchronio kraj przed wieloma potencjal-nymi zamieszkami, asilny zwizek zpapiestwem zapewni Hiszpanii miano monarchii arcykatolickiej. Krl, wiadomie czynic to pastwo ostoj kontrre-formacji (midzy innymi przez oenek zMari ITudor, znan zprzeladowania angielskich protestantw), jednoczenie wewntrznie jednoczy pastwo od wiekw dce do przezwycienia tradycyjnie separatystycznych inklinacji autonomicznych prowincji.

    Interpretacja oparta na zanegowaniu Schillerowskiej wersji wydarze przy-czynia si do zintensyfikowanej infantylizacji infanta: oile wromantycznym dramacie don Karlos jest modym mczyzn, tragicznie zakochanym wma-cosze-rwienicy izbuntowanym przeciwko staremu ojcu-tyranowi (wrzeczy-wistoci wchwili mierci don Karlosa Filip II mia 41 lat), otyle Karowicz przedstawia go jako prawie bezwolnego, wraliwego chopca, nieustannie krzywdzonego przez los ibezskutecznie zabiegajcego omio ojca. Trudno si zatem dziwi, e nie bya to interpretacja, ktra moga wygra zromantycznym mitem, wzmacnianym talentami Schillera iVerdiego. Dokonujc reinterpreta-cji upowszechnionej wEuropie wersji dziejw don Karlosa Karowicz bez-wiednie lub celowo wpisa j wjeszcze inny model opowieci otragicznych relacjach midzy ojcem asynem.

  • 23

    Sama historja walki Filipa II. zNiderlandami jake zajmujcy inauczajcy widok przedsta-

    wia! Obok niej ycie imier don Karlosa wyglda jak epizod domowy, jakby zwrcenie

    uwagi na zawzito iokruciestwa Filipa II. na wasne gniazdo; wida znich jakim by

    we wasnej rodzinie, za kulisami wielkiego teatrum mundi fanatyczny idespotyczny

    ten monarcha.

    Naturalnie, e zpunktu historycznego dzieje krlewicza hiszpaskiego otyle zajcia

    wzbudzaj, ile gron posta Filipa II. znowej wywietlaj strony: historji bowiem nie

    tyle chodzi osamego don Karlosa, ktry adnj prawie znaczcej roli na jj widowni

    nie odegra, ile opostpowanie znim ojca, oraz zwizek istosunek jaki tragiczne losy

    modzieca miay zwielkiemi wypadkami biecymi18.

    Idc za spostrzeeniem, e polscy czytelnicy sabo znaj histori Euro-py zachodniej, idlatego warto jej poda epizod rwnie zajmujcy, jak jaka cause clbre zNowego Pitawala, item zachci do dziejw waciwych19, Jan Karowicz zdaje si prbowa si wgatunku, ktry zacz wici triumfy dopiero wkocu XX w., czyli whistorycznej powieci kryminalnej. Jedno-czenie broni si przed ewentualnoci takiej kwalifikacji, konsekwentnie deklarujc, e chodzi mu oprawd dziejow, atak jest przede wszystkim prawda psychologiczna.

    Fascynacja moliwociami nowoczesnej psychologii nie bya w latach szedziesitych XIX w. niczym nadzwyczajnym praktycznie niemal wszyst-kie wane nurty filozoficzne tego czasu upatryway wuwarunkowaniach psy-chologicznych podstawowych mechanizmw spoecznych ihistorycznych. Na okres pracy Karowicza nad dziejami don Karlosa przypadaa m.in. wyjtkowa aktywno naukowa ipublikacyjna Moritza Lazarusa, ktry wpoowie stulecia zredefiniowa iposzerzy Wundtowsk koncepcj "Vlkerpsychologie" (psy-chologii narodw, psychologii etnicznej), aw roku 1860 by wspzaoycie-lem pisma Zeitschrift fr Vlkerpsychologie und Sprachwissenschaft. Mao prawdopodobne, by Karowicz, studiujc wBerlinie itam uzyskujc stopie doktora, nie zetkn si ztym nurtem badawczym. Niewykluczone te, e pod-jta przez niego prba przedstawienia prawdy dziejowej jako prawdy psycho-logicznej (tak waspekcie indywidualnym, uwzgldniajcym cechy osobowoci bohaterw historycznych, jak iwaspekcie kolektywnym, akcentujcym specy-fik zachowa zbiorowych) bya efektem fascynacji zarwno moliwociami

    18 J. Karowicz, Don Karlos..., s. 78.19 Tame, s. 8.

    Ewa Kosowska, Przypadki don Karlosa

  • 24

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

    interpretacyjnymi Vlkerpsychologie, wwersji zaproponowanej przez Wilhelma Wundta, jak iugruntowan koncepcj Leopolda von Ranke. Niestety, prba ta

    jak sugeruj biografowie Karowicza nie uzyskaa akceptacji midzy innymi Jzefa Kazimierza Plebaskiego20, historyka, ktry doktoryzowa si wBerlinie w1855 r., nastpnie wykada we Wrocawiu, apotem protegowany przez margrabiego Wielopolskiego uzyska mianowanie na stanowisko profesora zwyczajnego Szkoy Gwnej wWarszawie. Wtamtym czasie by niekwestio-nowanym autorytetem, ajego stanowisko wsprawach interpretacji historycz-nych byo traktowane znajwysz rewerencj. Jeeli rzeczywicie konsultowa-no znim spraw przyznania Karowiczowi docentury, to opinia Plebaskiego nie moga by przychylna, chociaby ze wzgldu na pozytywistyczne zducha preferowanie wwywodzie naukowym mylenia racjonalistycznego, chodnego, antyemocjonalnego.

    Na wykadach P. dawa wyraz przekonaniom zachowawczo-ugodowym. Wadysaw

    Nowicki sugerowa, e Wielopolski sprowadzi P-ego na lekarza gw zapalonych. P.,

    przeciwnik jakiejkolwiek konspiracji bd walki zbrojnej, by zwolennikiem pracy orga-

    nicznej. Postawie iwypowiedziom P-ego ikilku innych profesorw przypisywano nielicz-

    ny stosunkowo udzia modziey Szkoy Gwnej wakcji powstaczej21.

    Plebaski (18311897), pi lat starszy od Karowicza, ale dysponujcy znacznie duszym staem naukowym iuniwersyteckim, by historykiem, ktry zna doskonale dzieje Hiszpanii, aponadto mia due dowiadczenie wpracy warchiwach (wBerlinie odnalaz nieznane listy Jana Kazimierza). Studia we Wrocawiu iBerlinie pozwoliy mu te na orientacj wkoncepcjach zarwno Rankego, jak iWundta. Trudno orzec, na ile znana mu bya idea Vlkerpsycho-logie, kadca nacisk na rnice psychokulturowe. Wpracy Karowicza mg go jednak razi swoisty uniwersalizm, podporzdkowanie specyfiki relacji dwor-skich wszesnastowiecznej Hiszpanii nie tyle nawet oglnym mechanizmom psychologicznym, ktre zreszt dopiero Freud prbowa dokadniej opisa idiagnozowa, ile uwarunkowaniom niemale natywistycznym. Zy iperfidny Filip, niszczcy wszelkimi sposobami swojego nieszczsnego iniewinnego syna to stereotyp zbyt jednoznaczny, jak na naukowe wymagania lat szedziesitych

    20 Starania K-anie powiody si skutkiem nieprzychylnego stanowiska prof. J. Plebaskiego. O. Gajkowa, S. Urbaczyk, Karowicz Jan Aleksander Ludwik, s. 53.

    21 S. Konarski, Plebaski Jzef Kazimierz, Polski Sownik Biograficzny, t. 26, red. E. Rostworowski, Zakad Narodowy im. Ossoliskich Wydawnictwo PAN, Wrocaw 1981, s. 708.

  • 25

    XIX w. By to zreszt schemat znany skdind: zarwno dramat rodzinny, jak idobr wartociujcych, nasyconych emocjonalnie okrele uytych do pre-zentacji skutkw bezwzgldnoci Filipa II, nadto przypominay dobrze znane Polakom losy Iwana Gronego iPiotra Wielkiego: dwch carw, ktrzy zapisali si whistorii jako twrcy potnego imperium, ajednoczenie jako synobjcy. Jeeli Plebaski odczyta tak intencj wstudium Karowicza, to niewtpliwie mg si do niej odnie krytycznie zdwch przynajmniej powodw. Po pierw-sze dlatego, e ywi niech do pytkiego psychologizowania iprzypadkowych analogii. Docenia znaczenie pobudek emocjonalnych wyciu spoecznym, ale sdzi, e osoby podejmujce decyzje oznaczeniu historycznym powinny bazo-wa na przesankach racjonalnych. Jego zdaniem wprocesie dziejowym uczucia peni rol wan, ale to nie od nich zaley postp ludzkoci22. Wyszukiwanie przez Karowicza przede wszystkim indywidualnych iniskich pobudek psycho-logicznych, stojcych za decyzjami politycznymi wybitnego wadcy byy tylko pozornie zgodne zjego wasn koncepcj specyfiki dziejw czowieka; jeli wyciu spoecznym nie ma dwch zjawisk tosamych, to aluzje polityczne zaciemniaj jedynie specyfik konkretnych, historycznych uwarunkowa wpy-wajcych na taki anie inny przebieg wydarze. Ponadto Plebaski wswoich wykadach odnosi si zsympati do osigni cesarzy niemieckich, ktrzy od redniowiecza optowali za uniwersalizacj Europy23. Silna wadza Habsburgw bya warunkiem utrzymania tej tendencji. Zatem teza, e Filip II by wyrod-nym ojcem, ktry przyczyni si do mierci wasnego syna, nawet jeli po czci suszna, to, zdaniem Plebaskiego, nie zasugiwaa na akceptacj wkontekcie politycznych zdobyczy krla.

    Nie s znane konkretne przyczyny, dla ktrych Jzef Plebaski jeli to by on przede wszystkim nie popar stara modszego kolegi odocentur. Trudno po latach odpowiedzialnie stawia tez oEzopowym jzyku poten-cjalnej rozprawy habilitacyjnej Karowicza, iowpywie rozpoznania lub nie

    22 Profesor warszawskiej Szkoy Gwnej J. K. Plebaski, ktry najwicej uwagi powica zagadnieniom teoretycznym historii, bardzo silnie przeciwstawia wiatu fizycznemu naturze, gdzie nie ma woli ani samowoli, gdzie panuj prawa ikoniecznoci, wiat duchowy. Wskazywa na to, e wyciu spoecznym nie ma dwch zjawisk tosamych, nie ma takiej regularnoci jak wprzyrodzie, gdy wiadoma wola i namitnoci ludzkie oraz interesy odgrywaj tu rol decydujc, i dokonuj si bezustanne zmiany iprzemiany. Stwierdza jednak postp wdziejach ludzkoci, adwigni jego widzia wrozwoju wiedzy, intelektualnej energii, tote zadanie historii okrela jako opis Czynw majcych wpyw na postp, cywilizacj iowiat ludzkoci. M. Serejski, Wstp, w: W. Smoleski, Szkoy historyczne wPolsce (Gwne kierunki pogldw na przeszo), BN Seria Inr 142, Wrocaw 1952, s. XXVI.

    23 Por. E. Bogusawski, Jzef Kazimierz Plebaski, w: Szkoa Gwna Warszawska (18621869), t. 1. Wydzia filologiczno-historyczny, Krakw 1900, s. 148149.

    Ewa Kosowska, Przypadki don Karlosa

  • 26

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

    rozpoznania zawartych wniej potencjalnych aluzji historycznych na ostatecz-n decyzj wadz Szkoy Gwnej. Trudno te dociec, czy jego propozycja -czenia prawdy dziejw zprawd psychologiczn okazaa si przedwczesna, niezrozumiaa czy nieprzekonujca. Faktem jest, e Jan Karowicz nie uzyska stanowiska docenta iostatecznie nie przedoy studium powiconego losom don Karlosa jako swojej rozprawy habilitacyjnej. Warchiwach Szkoy Gwnej nie ma ladu prowadzenia tam jakiegokolwiek przewodu habilitacyjnego24, ajej przeksztacenie wCesarski Uniwersytet Warszawski25 niewtpliwie zniechcio Karowicza do dalszych stara ostanowisko akademickie. Rezygnacja zpracy uniwersyteckiej nie oznaczaa dla Jana Karowicza rezygnacji zwielokierun-kowych bada naukowych. Pniejszy rozwj filologicznych, antropologicz-nych iludoznawczych zainteresowa Jana Karowicza sprawi, e sta si on czowiekiem-instytucj, autorytetem dla kilku pokole polskich etnografw iludoznawcw. Interesowa si schematami rozwojowymi zjawisk kulturowych ijzykowych, docenia znaczenie wiedzy historycznej, ale do badania dziejw wadcw Hiszpanii wicej nie wrci.

    BibliografiaBogusawski E., Jzef Kazimierz Plebaski, w: Szkoa Gwna Warszawska (18621869),

    t. 1, Wydzia filologiczno-historyczny, Krakw 1900.Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego 18071915, red. S. Kieniewicz, PWN, Warszawa 1981.Gachard L.P., Don Carlos et Philippe II, t. 12, E. Devroye, imprimeur du roi, Brussels

    1863.Gajkowa O., Urbaczyk S., Karowicz Jan Aleksander Ludwik, w: Polski Sownik Bio-

    graficzny, t. 12/1, z. 52, red. E. Rostworowski, Zakad Narodowy im. Ossoliskich Wydawnictwo PAN, Wrocaw 19661967.

    24 By to prawdopodobnie skutek saboci kadrowej uczelni: Tak wic obsadzano Wydzia stopniowo inie bez trudu; zaczto prac z15 wykadowcami, stopniowo docignito do 21. Zwaywszy zmiany skadu, byo ich na Wydziale 29 wcigu siedmiu lat, wliczajc lektorw. Wprzeciwiestwie do lekarzy iprawnikw, aden zprofesorw- humanistw nie skompromitowa si wpowstaniu styczniowym. Ale te na caym Wydziale Filologiczno-Historycznym dostrzegamy tylko jednego uczonego wielkiej miary, aito zepchnitego na stanowisko podrzdne, Karola Estreichera. Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego 18071915, red. S. Kieniewicz, PWN, Warszawa 1981, s. 295.

    25 Jzef Kazimierz Plebaski nota bene odmwi pracy na nowych warunkach.

  • 27

    Karowicz J., Don Karlos, krlewicza hiszpaski, Skad Gwny wKsigarni Maurycego Orgelbranda, Warszawa 1867.

    Konarski S., Plebaski Jzef Kazimierz, w: Polski Sownik Biograficzny, t. 26, red. E. Rostwo-rowski, Zakad Narodowy im. Ossoliskich Wydawnictwo PAN, Wrocaw 1981.

    Kosowska E., Antropologia ihistoriografia, w: E. Kosowska, Negocjacje ikompromisy. Antropologia polskoci Henryka Sienkiewicza, lsk, Katowice 2002.

    Lvi-Strauss C., Antropologia strukturalna, prze. K. Pomian, PIW, Warszawa 1970.Ossowski S., Wi spoeczna idziedzictwo krwi, PWN, Warszawa 1966.Serejski M., Wstp, w: W. Smoleski, Szkoy historyczne wPolsce (Gwne kierunki pogldw

    na przeszo), Wydawnictwo Zakadu Narodowego im. Ossoliskich, Wrocaw 1952.Sienkiewicz H., Opowieci historycznej, w: Henryk Sienkiewicz, oprac. J. Kulczycka-

    -Saloni, Pastwowe Zakady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1966.von Ranke L., Geschichten der romantischen Vlker von 1495 bis 1514, w: Smtliche

    Werke, Leipzig 1885, t. XXIII.

    AbstractCases of don Karlos

    Published in 1867 monograph Don Karlos, Spanish prince is one of the most often omitted works

    of Jan Karowicz. It sometimes appears with remark that on its basis he, unsuccessfully, applied

    for aposition of associate professor in Szkoa Gwna in Warsaw. This article is an explanation

    of the basic thesis of Karowiczs monograph, as well as causes, for which such interpretation of

    the history of infant prince was not welcomed by the readers of that time.

    Keywords: Don Karlos, Jan Aleksander Karowicz, Szkoa Gwna

    Ewa Kosowskaprof. zw. dr hab., kierownik Zakadu Teorii iHistorii Kultury wInstytucie Nauk oKulturze iStu-

    diw Interdyscyplinarnych. Pracuje wUniwersytecie lskim od 1975, filolog ikulturoznawca.

    Autorka monografii, rozpraw iartykuw, redaktor prac zbiorowych zzakresu historii kultury

    iantropologii literatury (m.in. Legenda, Kanon itransformacje. w. Jerzy wpolskiej kulturze ludowej,

    1985; Posta literacka jako tekst kultury. Rekonstrukcja antropologicznego modelu szlachcianki na

    podstawie Potopu Henryka Sienkiewicza, 1990; Kultura polska. Tradycja jako uniwersum kodw

    Ewa Kosowska, Przypadki don Karlosa

  • 28

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

    aksjologicznych, [red.], 1992; Wstyd wkulturze. Zarys problematyki, [red.] 1998, 2008; Antropo-

    logia kultury antropologia literatury [red.], 2005, 2007; Negocjacje ikompromisy. Antropologia

    polskoci Henryka Sienkiewicza, 2002; Antropologia literatury, 2005. Czonek Komitetu Nauk

    oKulturze PAN, prezes Polskiego Towarzystwa Kulturoznawczego.

  • 29

    Jan Karowicz jako jzykoznawca

    Halina Kara Uniwersytet Warszawski

    AbstraktCelem artykuu jest ukazanie wkadu Jana Karowicza, postaci niesychanie wanej dla nauki

    ikultury polskiej przeomu XIX iXX w., do bada jzykoznawczych. Najwaniejsze dokonania

    naukowe Jana Karowicza sytuuj si bowiem wobrbie jzykoznawstwa, szczeglnie poloni-

    stycznego, ale itu jego zainteresowania lingwistyczne ikierunki bada byy rnorodne. Jan

    Karowicz zapisa si whistorii polskiej lingwistyki przede wszystkim jako leksykograf i lek-

    sykolog, dialektolog ietymolog. Wmniejszym za stopniu jest znany jako onomasta, teoretyk

    ipraktyk wkwestiach kultury jzyka czy edytor ihistoryk jzyka.

    Najbardziej znaczce s dokonania Karowicza wzakresie leksykografii. Jest on wci przy-

    pominany przede wszystkim jako inicjator iwspautor Sownika warszawskiego najwikszego

    zbioru leksyki polskiej. Mniej znany jest jako teoretyk leksykografii, cho jest on autorem Przy-

    czynkw do wielkiego projektu sownika polskiego (1876), pierwszej wpolskim jzykoznawstwie

    obszernej pracy ocharakterze metodologicznym, ujmujcej cao zagadnie dotyczcych makro-

    imikrostruktury sownika. Stanowi ona rdo wiedzy owarsztacie leksykografa koca XIX w.

    Podkreli naley rzetelno ujcia, drobiazgowo opisu, naukowy rozmach iinnowacyjno

    badawcz, ktrej gwne zaoenia do dzi nie utraciy aktualnoci.

    Jego pozostae prace sownikarskie take cile czyy si zinnymi jego zainteresowaniami,

    tj. zdialektologi ietymologi. Owocem tych zainteresowa idugotrwaych prac leksykogra-

    ficznych s dwa sowniki autorskie: szeciotomowy Sownik gwar polskich inieukoczony Sownik

    wyrazw obcego amniej jasnego pochodzenia wjzyku polskim uywanych. Oba te sowniki repre-

    zentuj dobry poziom metodologiczny ido dzi s rdem wykorzystywanym do bada leksyki

    dialektalnej isownictwa zapoyczonego. Sownik gwar polskich to pierwszy iwzasadzie do dzi

    jedyny sownik oglnogwarowy polszczyzny, pierwszy tego typu te wSowiaszczynie. Zkolei

  • 30

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

    Sownik wyrazw obcego amniej jasnego pochodzenia... to pionierski na gruncie polskim sownik

    wyrazw obcych, znakomicie wykorzystujcy wczesn wiedz etymologiczn.

    Na podkrelenie zasuguje te wkad Karowicza do bada nad etymologi ludow. To on jest

    wanie autorem pierwszej rzetelnej pracy naukowej wpolskiej inie tylko polskiej lingwistyce

    powiconej temu zagadnieniu. Jego Soword ludowy to cenna pozycja, wktrej zanalizowa

    liczne przykady etymologii ludowej zjzyka polskiego, przedstawi genez imechanizm oma-

    wianych zjawisk izaproponowa ich klasyfikacj. Ta klasyfikacja jest najwaniejszym inajbardziej

    oryginalnym wkadem uczonego wbadania nad etymologi ludow.

    Okazuje si zatem, e zarwno wzakresie dialektologii, jak ietymologii najbardziej trwae

    inajcenniejsze okazay si jego prace sownikarskie, azatem mona Jana Karowicza okreli

    przede wszystkim jako leksykografa, zasuonego dla rnych dyscyplin jzykoznawstwa polo-

    nistycznego, zwaszcza dla dialektologii, etymologii ionomastyki.

    Sowa klucze: jzykoznawstwo, dialektologia, etymologia, leksykografia, onomastyka, historia

    humanistyki

    1. Jan Karowicz uczony wszechstronny Jan Karowicz by uczonym przeomu XIX iXX w. niezwykle wszechstronnym: jzykoznawc, etnografem, folkloryst, historykiem, muzykiem imuzykolo-giem, badaczem itumaczem literatury piknej, redaktorem czasopisma et-nograficznego Wisa, wsptwrc iwspredaktorem Prac Filologicznych

    najstarszego polskiego pisma jzykoznawczego. T wszechstronno zain-teresowa iprowadzonych przez niego bada naukowych podkrelaj wszy-scy biografowie ibadacze dorobku Jana Karowicza1. To posta niesychanie

    1 Por. A. Brckner, Prace sownikowe, w: ycie iprace Jana Karowicza (18361903), ksika zbiorowa wydana staraniem inakadem redakcji Wisy, Warszawa 1904, s. 165176 (dalej wtekcie gwnym ksika ycie iprace Jana Karowicza zapisywana bdzie skrtowo jako iPJK); A.A. Kryski, Jan Karowicz jako jzykoznawca, w: ycie iprace, s. 120164; E. Majewski, Jan Karowicz. Zarys ycia, w: ycie iprace...., s. 1-30; S. Szober, Jan Karowicz, Prace Filologiczne 1928, t. 13, s. 546557; H. Kurkowska, Jan Karowicz (18361903), w: Zdziejw polonistyki warszawskiej, PWN, Warszawa 1964, s. 155161; H. Perzowa, Jan Karowicz jako dialektolog, Poradnik Jzykowy 1979, z. 9, s. 426436; S. Urbaczyk, Dwiecie lat polskiego jzykoznawstwa (17511950), Wydawnictwo Secesja, Krakw 1993; E. Koniusz, Polszczyzna zhistorycznej Litwy wSowniku gwar polskich Jana Karowicza, Wydawnictwo Akademii witokrzyskiej, Kielce 2001; E. Koniusz, Jan Karowicz jako jzykoznawca, etnograf ifolklorysta wsetn rocznic mierci (18361903),

    Studia Filologiczne Akademii witokrzyskiej 2005, t. 18, s. 717; M. Majdak, Sownik warszawski. Koncepcja realizacja recepcja, Wydzia Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2008; K. Rutkowska,

    Zasugi Jana Karowicza dla jzyka ifolkloru litewskiego, Poradnik Jzykowy 2012, z. 5, s. 2129; H. Kara, Opotrzebie bada nad yciem naukowym przeomu XIX iXX wieku. Jan Karowicz jako animator wczesnego

    ruchu umysowego, Poradnik Jzykowy 2012, z. 5, s. 620.

  • 31

    wana dla nauki ikultury polskiej przeomu XIX iXX w., wielka iwietlana2, by bowiem Karowicz doskonaym animatorem iorganizatorem ycia nauko-wego ikulturalnego3, czowiekiem-instytucj wokresie zaborw, wktrym zabrako mecenatu pastwowego.

    Rne dziedziny jego aktywnoci naukowej ikulturalnej dobrze ukazuje jego bogata korespondencja przechowywana wPastwowym Archiwum Historycz-nym wWilnie. To prawdziwa kopalnia wiedzy owczesnym yciu naukowym ikulturalnym, znakomite rdo do bada nad dziejami nauki ikultury. S tu bowiem listy od etnografw (np. od Jana Bystronia, Ludwika Krzywickiego, Izydora Kopernickiego), folklorystw (m.in. od Oskara Kolberga, Zygmunta Glogera), jzykoznawcw (np. od Jana Baudouina de Courtenay, Aleksandra Brcknera, Jana Rozwadowskiego, Jana osia, Lucjana Malinowskiego, Ada-ma Antoniego Kryskiego, Wadysawa Nehringa), badaczy literatury (np. od Bronisawa Chlebowskiego, Ignacego Chrzanowskiego), historykw (np. od Stanisawa Estreichera, Tadeusza Korzona, Jzefa Natansona), pisarzy (np. od Marii Konopnickiej, Henryka Sienkiewicza, Stefana eromskiego, Adol-fa Dygasiskiego, Jzefa Bliziskiego, Iwana Franki). Ciekawym wiadectwem kontaktw Jana Karowicza zuczonymi ipisarzami obcymi s zwaszcza listy wrnych jzykach, m.in. po francusku (np. od Henriego Gaidoza, zaoycie-la francuskiego pisma etnograficznego Melusine, od Charlesa Joresa), nie-miecku (np. od Hermanna Frieschbiera, Edmunda Veckenstedta), angielsku (np. od redakcji czasopisma Folk-lore), rosyjsku (np. od Filaretowa), czesku (np. od czeskiego krytyka Edvarda Jelinka, prof. enka Zibrsta, Frantika Drtiny, filozofa, filologa, pedagoga, Adolfa ernego), chorwacku (np. od Vatroslava Jagicia) itp. Listy te pokazuj, jak wane byy wwczas kontakty bezporednie wnauce. Korespondencja Karowicza jest warta dokadniejszego zbadania, wy-maga jednak duszej ekscerpcji materiaw archiwalnych izaangaowania take badaczy zinnych krajw.

    Wydaje si, e trwae miejsce wnauce zdoby Jan Karowicz przede wszyst-kim jako lingwista leksykograf, dialektolog, etymolog, onomasta, badacz jzyka polskiego, ale take iinnych jzykw, m.in. jzyka litewskiego iniekt-rych jzykw sowiaskich, cho docenia si take jego dorobek etnograficzny ifolklorystyczny. Na dominujc rol jzykoznawstwa wdorobku Karowicza wskazuje zarwno liczba publikacji lingwistycznych, gdy spord okoo tysica

    2 H. Kurkowska, Jan Karowicz, s. 161.3 Por. H. Perzowa, Jan Karowicz, s. 426; S. Urbaczyk, Dwiecie lat, s. 9899; H. Kara, Opotrzebie

    bada...

    Halina Kara, Jan Karowicz jako jzykoznawca

  • 32

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

    pozycji bibliograficznych wdorobku Karowicza ponad trzysta prac dotyczy j-zykoznawstwa, jak iich cytowalno, do dzi bowiem badacze korzystaj czsto zjego prac, zwaszcza leksykograficznych.

    Jego wkad do bada jzykoznawczych jest znaczcy iprzynajmniej czcio-wo zosta ju omwiony4. Doceniano go za jego ycia itu po mierci. Adam Antoni Kryski tak okreli jego rol wlingwistyce polskiej:

    pracami swojemi [], przyczyni si znakomicie do podniesienia jzykoznawstwa pol-

    skiego na stanowisko naukowe, do utrzymania go na tej wyynie ido dalszego rozwoju

    tej zaniedbanej unas gazi umiejtnoci5.

    Wpniejszych latach, po negatywnej recenzji jego Sownika gwar polskich dokonanej przez Kazimierza Nitscha (opublikowanej w1911 r.), utrwalia si opinia oniskiej wartoci prac jzykoznawczych Jana Karowicza. Przez dugie lata niesusznie ostro krytykowany jako jzykoznawca (leksykograf idialektolog), wspczenie jest na nowo odkrywany ioceniany6, cho ju wczeniej kolejne rocznice zwizane zjego osob ijego dzieem staway si powodem do rozwaa nad jego twrczoci naukow.

    Najwaniejsze osignicia Jana Karowicza sytuuj si wobrbie jzyko-znawstwa polonistycznego, ale cenny dorobek ma rwnie wzakresie lituanisty-ki iwmniejszym stopniu wbadaniach innych jzykw, gwnie sowiaskich. Zajmowa si rwnie jzykoznawstwem oglnym. Jego zainteresowania lingwi-styczne ikierunki bada byy rnorodne. Jan Karowicz zapisa si whistorii polskiej lingwistyki przede wszystkim jako leksykograf, leksykolog idialektolog, mniej znany jest natomiast jako etymolog ionomasta. Jeszcze rzadziej wspomi-na si onim jako oteoretyku ipraktyku wkwestiach kultury jzyka czy edytorze ihistoryku jzyka.

    Dotychczasowe caociowe ujcia dorobku Jana Karowicza, zawarte gw-nie wartykuach rocznicowych, s oglnikowe7, natomiast obszerna monografia

    4 Por. H. Perzowa, Jan Karowicz, s. 426436; E. Koniusz, Polszczyzna; J. Okoniowa, Jan Karowicz. Wsetn rocznic mierci, Jzyk Polski 2003, r. 83, z. 45, s. 246250; M. Majdak, Sownik warszawski; H. Kara, Polska leksykografia gwarowa, nak. Wydziau Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2011; H. Kara, Jano Karloviiaus indlis dialektologijos tyrinjimus. Lenk tarmi odynas lio odynas,

    Acta Linguistica Lithuanica 2012, t. 67, s. 78100. 5 A.A. Kryski, Jan Karowicz, s. 123.6 Por. E. Koniusz, OKarowiczowskim...; J. Okoniowa, Jan Karowicz; J. Okoniowa, Sownik gwar

    polskich Jana Karowicza. Dziedzictwo. Inspiracje. Wyzwania*, Prace Filologiczne 2013, t. 64, s. 245258; H. Kara, Polska leksykografia; H. Kara, Opotrzebie bada...; K. Rutkowska, Zasugi Jana Karowicza

    7 Por. S. Szober, Jan Karowicz...; H. Kurkowska, Jan Karowicz; M. Szymczak, Jan Karowicz w75

  • 33

    zbiorowa ycie iprace Jana Karowicza, opublikowana w1904 r., jest przestarzaa, nieuwzgldniajca ani wydanych drukiem ju po mierci Karowicza niektrych jego prac, ani recepcji jego dzie. Podobnie jedynie sygnalny charakter mia mj artyku powicony Karowiczowi jako animatorowi wczesnego ruchu umysowego, wktrym podkreliam znaczenie archiwaliw wileskich wba-daniach nad yciem naukowym przeomu XIX iXX w. irol Jana Karowicza8. Wzasadzie omwiono dotd szerzej tylko wybrane aspekty jego twrczoci jzykoznawczej.

    2. Jan Karowicz jako badacz jzyka polskiego leksykograf, dialektolog, etymolog, onomastaJan Karowicz zasuy si najbardziej jak ju to podkrelono jako badacz jzyka polskiego, zarwno jego odmiany oglnej, jak iodmian gwarowych. Jego dokonania wtym zakresie pokazuj rnorodno jego zainteresowa, gdy dotycz wielu subdyscyplin jzykoznawczych iwwikszoci znich jego dorobek naley uzna za inspirujcy pokolenia kolejnych badaczy. Jednak wcentrum jego zainteresowa badawczych szczeglnie polonistycznych

    pierwsze miejsce zajmoway leksykografia ileksykologia. Niektrzy wsp-czeni mu jzykoznawcy ubolewali nad tym, i nie powici si pracy teore-tyczno-jzykowej, ale wybra mudne prace sownikarskie, por. m.in. wypo-wied Karola Appla: zaprzg si [...] do niewdzicznej, nieodpowiedniej dla siebie, mrwczej pracy ukadania sownikw (iPJK, s. 63). Icho bya ona mudna iczasochonna, to jak podkrelaj badacze dorobku Jana Karowi-cza9 dziea leksykograficzne sprawiy, e nazwisko Karowicza jest do dzi ywe wnauce polskiej. Mona obrazowo za Henryk Perzow powtrzy, i sowo stanowio wsplny mianownik jego zainteresowania leksykografi, dialektologi, etymologi ionomastyk10.

    rocznic mierci (28.V.193614.VI.1903), Poradnik Jzykowy 1979, z. 9, s. 409; J. Okoniowa, Jan Karowicz; J. Okoniowa, Sownik gwar polskich; E. Koniusz, OKarowiczowskim Sowniku wyrazw obcego amniej jasnego pochodzenia uywanych wjzyku polskim iniektrych etymologiach wnim zawartych, Studia Turcologia Cracoviensia, t. 10: Ksiga jubileuszowa powicona Profesorowi Stanisawowi Stachowskiemu, Krakw 2005, s. 209216.

    8 H. Kara, Opotrzebie bada...9 Por. E. Koniusz, Jan Karowicz, s. 14.10 H. Perzowa, Jan Karowicz, s. 427.

    Halina Kara, Jan Karowicz jako jzykoznawca

  • 34

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

    2.1 Zasugi Jana Karowicza dla rozwoju polskiej leksykografiiZasugi Jana Karowicza (18361903) dla rozwoju polskiej leksykografii s niewtpliwie iwiksze ni dotychczas przedstawiane. Wliteraturze przedmio-tu podkrela si bowiem przede wszystkim jego rol wpowstaniu Sownika warszawskiego, nowego sownika oglnego jzyka polskiego, jako inicjatora iorganizatora prac nad nim oraz jego zasugi jako autora szeciotomowego Sownika gwar polskich pierwszego polskiego inie tylko (pierwszego wca-ym wiecie sowiaskim) sownika oglnogwarowego jzyka narodowego. Jego wkad do rozwoju leksykografii polskiej wtym zakresie zosta ju przy-najmniej czciowo omwiony11. Jan Karowicz by jednak nie tylko leksy-kografem praktykiem, ale iteoretykiem leksykografii. Warto zatem przy-pomnie jego pogldy teoretyczne, by na tym tle przedstawi jego dorobek leksykograficzny.

    2.1.1. Jan Karowicz leksykograf teoretyk: Przyczynki do wielkiego pro-jektu sownika polskiego Gwna praca Jana Karowicza zzakresu teorii leksykografii to Przyczynki do projektu wielkiego sownika polskiego (1876), stanowica wane rdo wiedzy owarsztacie leksykografa koca XIX w12. Jest to wlingwistyce polskiej pierw-sza wdziedzinie sownikarstwa tak obszerna praca ocharakterze metodolo-gicznym, wktrej zostao podjtych wiele wanych zagadnie zwizanych zbudow sownika. Poprzedza ona prace leksykograficzne autora, szkoda tylko, e cz bardzo ciekawych inowatorskich rozwiza opisanych wPrzy-czynkach nie znalaza odzwierciedlenia wjego dzieach leksykograficznych, co naley zoy przede wszystkim na karb popiechu wpracy iprzekonania, e lepiej pozostawi po sobie sownik niedoskonay ni materiay do sownika, ktre potem mog nie ujrze wiata dziennego. Tak opini wyrazi m.in. wkrtkiej przedmowie do Sownika gwar polskich13:

    11 Por. m.in. J. o, Znaczenie Sownika gwar polskich, w: ycie iprace, s. 176180; K. Nitsch, Recenzja Sownika gwar polskich J. Karowicza, Rocznik Slawistyczny 1911, t. 4, s. 199243; przedruk wtego: Wybr pism polonistycznych, t. 4. Pisma dialektologiczne, Zakad Narodowy im. Ossoliskich, WrocawKrakw 1958, s. 195225; Cz. Pankowski, Jan Karowicz jako organizator prac leksykograficznych iwsptwrca Sownika warszawskiego, Poradnik Jzykowy 1979, z. 9, s. 410425; H. Perzowa, Jan Karowicz; E. Koniusz, O Karowiczowskim; M. Majdak, Sownik warszawski; H. Kara, Polska leksykografia; H. Kara, Opotrzebie bada...; H. Kara, Jano Karloviiaus; J. Okoniowa, Sownik gwar polskich, s. 245258.

    12 Por. U. Soklska, Przyczynki do projektu wielkiego sownika polskiego Jana Karowicza jako rdo wiedzy owarsztacie leksykografa koca XIX wieku, Prace Filologiczne 2013, t. 64, s. 351366.

    13 Dalej wtekcie gwnym jako SGP.

  • 35

    Przewidujc, i nie zdoam wyzyska wszystkiego, wolaem ograniczy si zasobami nie-

    zupenemi itakowe ogosi, nieli pomnaa zapiski iprzekaza je nieprzyjanym zwykle

    losom rkopisw pomiertnych (SGP: s. 5nl.).

    Waciwy tekst Przyczynkw liczy osiemdziesit dwie strony, asam pro-jekt skada si ze wstpu ipiciu rozdziaw, wktrym kolejno autor omwi pogldy na wielko icharakter zbioru leksyki polskiej, zasady nowoczesnego sownika oglnego jzyka polskiego, sposb jego opracowania, zilustrowany prbk takiego sownika oraz wzakoczeniu przedstawi pomys opracowania na podstawie wspomnianego wyej duego sownika naukowego oraz kolejnego

    przeznaczonego dla szerszego grona odbiorcw tzw. sownika praktycznego. Nowatorski jest wspomniany wyej pomys opracowania rwnolegego na

    tej samej podstawie materiaowej dwch sownikw zrnicowanych co do spo-sobu opracowania ifunkcji. Pierwszy znich mia by sownikiem akademickim, naukowym, opisowym, przeznaczonym dla specjalistw, awic bez akcentw wartociujcych, normatywnych, czyli jak to sam autor okrela sownikiem

    bezstronnym, nieuprzedzonym adn teoryj gramatyczn lub purystyczn, cisym

    inwentarzem jzyka, dokadn, obszrn skarbnic jego zasobw, skarbnic e tak po-

    wiem, bezwyznaniow, jednm sowem materyjaem, zktrego dopiro jzykoznawcy

    spostrzeenia swe iwnioski snu bd14.

    Drugi za sownik, ktrego opracowanie Karowicz postulowa, winien by sow-nikiem podrcznym, edukacyjnym, normatywnym, wktrym odbiorcy mogliby poszukiwa wskazwek poprawnociowych, przeznaczonym dla szerokiego ogu.

    Pogldy leksykograficzne Karowicza byy nowoczesne. Zwrci uwag na wariantywno leksykaln, na zrnicowanie frekwencyjne leksyki (formy pod-stawowe ioboczne, rzadsze), chronologiczne (wyrazy wspczesne iarchaicz-ne), terytorialne (wyrazy oglne iregionalne). Omwi zasady rejestracji iopisu jednostek sownikowych. Doceni funkcj ilustracji tekstowej, podkrelajc co dzisiaj jest ju uznawane za oczywisto wag szerokiego kontekstu leksy-kalnego, dajcego gwarancj waciwej interpretacji odnotowanego wyrazu:

    Znaczenie iuycie wyrazu tedy dopiero dokadnie si wyjania, gdy go widzimy we frazesie15.

    14 J. Karowicz, Przyczynki do projektu wielkiego sownika polskiego, Rozprawy iSprawozdania zPosiedze Wydziau Filologicznego Akademii Umiejtnoci IV, Krakw 1986, s. 7.

    15 J. Karowicz, Przyczynki do projektu, s. 11.

    Halina Kara, Jan Karowicz jako jzykoznawca

  • 36

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

    Zwrci take uwag m.in. na szereg innych wanych problemw leksykogra-ficznych, takich chociaby jak: liczb przykadw cytowanych wsowniku, ich reprezentatywno (przykady najbardziej charakterystyczne, ilustrujce wszyst-kie znaczenia danego wyrazu), kolejno ich przytaczania (wedug znacze, po-czwszy od konkretnych po abstrakcyjne, tak, by mona byo zrekonstruowa acuch zmian semantycznych), zasady obowizujce przy cytowaniu materiaw (by zwolennikiem przytaczania cytatw wpisowni oryginalnej iich dokadnej lokalizacji). Szczeglnie interesujce inowatorskie jest omwienie zasad obo-wizujcych przy rejestracji regionalizmw. Karowicz postulowa tu podawanie wymowy wyrazu, dokadnej jego lokalizacji (tj. nazwy miejscowoci, wktrej wyraz zosta odnotowany), atake informacji, czy znany jest na obszarze wyst-powania danego regionalizmu jego odpowiednik oglnopolski (wszechpolski). Proponowa take wyrnianie odpowiednim symbolem regionalizmw od wy-razw oglnopolskich. Za niezbdne uznawa te informacje oprzeobraeniach znaczeniowych, funkcjach skadniowych ipochodzeniu wyrazw.

    Nowatorski jest pomys Karowicza dotyczcy podawania eksplicytnej in-formacji gramatycznej, zwaszcza fleksyjnej, nie tylko przyhasowej (bezpo-redniej), lecz take oglnej (poredniej) wpostaci wzorw odmiany (przy odmianie regularnej) wczci wstpnej kadego tomu sownika.

    Przyczynki to najbardziej caociowy, opublikowany wykad pogldw leksykograficznych Karowicza, zwizany zjednym zpowstajcych wwczas wonie Akademii Umiejtnoci projektw wielkiego akademickiego sownika oglnego. Karowicz wswojej pracy stara si przede wszystkim odpowiedzie na dwa podstawowe pytania: jakiego typu ma to by sownik ijaki winien by sposb jego opracowania.

    Oglna ocena Przyczynkw... jest wysoka. Uznanie budzi rzetelno ujcia, drobiazgowo opisu, naukowy rozmach i innowacyjno badawcza, ktrej gwne zaoenia do dzi nie utraciy aktualnoci. Cz pogldw Karowicz przej gwnie od badaczy niemieckich, jest to to wynik jego lektur lingwistycz-nych. Mona zatem uzna za uzasadnione stwierdzenie Tadeusza Piotrowskie-go16, e Karowicz wyprzedza swoj epok.

    16 T. Piotrowski, Sowniki jzyka polskiego, w: Wspczesny jzyk polski, red. J. Bartmiski, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2001, s. 604.

  • 37

    2.1.2. Jan Karowicz leksykograf praktyk. Sowniki autorskie iwspautorskie Jan Karowicz zasuy si przede wszystkim jako leksykograf praktyk, inicja-tor, autor iwspautor trzech sownikw. Dwa znich: Sownik warszawski iSownik gwar polskich s do dzi znane iwykorzystywane prze badaczy. Zapo-mnieniu natomiast uleg trzeci sownik opracowany przez Jana Karowicza, tj. pierwszy sownik etymologiczny odnoszcy si tylko do leksyki zapoyczonej wjzyku polskim, czyli Sownik wyrazw obcego amniej jasnego pochodzenia wjzyku polskim uywanych. Ostatnio zosta przypomniany przeze mnie17 inieco wczeniej przez Elbiet Koniusz18, ktra jednak skupia uwag gw-nie na regionalizmach kresowych pochodzenia obcego ina przywoaniach tego sownika we wspczesnej literaturze przedmiotu. Te trzy sowniki au-torskie iwspautorskie Jana Karowicza Erazm Majewski nazwa trzema piramidami (iPJK, s. 24).

    a) Pierwsza piramida Sownik warszawski. Rola Jana Karowicza wjego powstaniuSownik jzyka polskiego, zwyczajowo nazywany warszawskim, zredagowany przez Jana Karowicza, Adama Antoniego Kryskiego iWadysawa Nied-wiedzkiego, powstawa wbardzo trudnych warunkach spoeczno-politycz-nych na przeomie XIX iXX w. Pomysodawc stworzenia nowego penego sownika jzyka polskiego i inicjatorem prac nad nim by wanie Jan Kar-owicz, ktry prawdopodobnie zamiar jego wydania powzi ok. roku 1889. Arkusz prbny Sownika wydano wWarszawie w1895 r.

    Sownik warszawski liczy ok. dwustu osiemdziesiciu tysicy hase zawar-tych womiu tomach, na ktre skada si czterdzieci osiem zeszytw, opubliko-wanych wWarszawie wlatach 19001927. Mimo bujnego rozwoju leksykografii polskiej wostatnim wieku sownik ten pozostaje do dzi najwikszym zbiorem polskiego sownictwa. Jego walory dokumentacyjne s niezaprzeczalne. Jest to sownik do dzi szeroko wykorzystywany zarwno przez jzykoznawcw, jak iprzez nieprofesjonalistw, ktrzy szukaj wnim informacji gwnie owyrazach rzadkich izapomnianych.

    17 H. Kara, Zdziejw Sownika wyrazw obcego amniej jasnego pochodzenia Jana Karowicza. Rkopis adruk, Prace Filologiczne 2014, t. 65, s. 187204.

    18 E. Koniusz, OKarowiczowskim...

    Halina Kara, Jan Karowicz jako jzykoznawca

  • 38

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

    Sownik warszawski zosta pomylany jako sownik zawierajcy cao lek-syki polskiej, awic nie tylko sownictwo oglnopolskie, ale take nalece do rnych odmian polszczyzny, wtym do odmian gwarowych, sownik nienorma-tywny, wktrym odnotowano take wyrazy iich warianty budzce wtpliwoci pod wzgldem poprawnociowym. Jest to rwnie sownik historyczny, gdy gromadzi leksyk polsk od XV w. po czasy mu wspczesne, tj. do pocztkw XX w. Tak dua rnorodno sownictwa sprawia, e rzeczywicie Sownik warszawski mona nazwa thesaurusem, skarbcem polszczyzny, zdrugiej jed-nak strony taka koncepcja sownika, jego charakter isposb wykonania po-wodoway pojawianie si negatywnych opinii onim jako osowniku bardzo niejednorodnym. Std te rne opinie panujce wjzykoznawstwie na temat tego sownika. Korzystanie z niego nie jest mimo wszystko trudne nawet dla nieprofesjonalistw dziki zastosowanym wnim kwalifikatorom, ktre uatwiaj prac znim iwskazuj na charakter wyrazw hasowych, na ich przynaleno do odpowiednich odmian (oglnopolskiej lub do odmian terytorialnych czy socjalnych) polszczyzny, frekwencj, chronologi itp. Kwalifikatory powysze wystpuj wpostaci odpowiednich symboli, np. ujcie wnawias kwadratowy wyrazu hasowego oznacza jego gwarowy charakter, krzyyk sygnalizuje wy-raz staropolski, znak x to rodzaj kwalifikatora frekwencyjnego, oznaczajcego sownictwo rzadkie, wykrzyknik przed wyrazem hasowym sygnalizuje pro-blemy poprawnociowe, brak akceptacji normatywnej. Jest to zatem system przejrzysty, uatwiajcy rozumienie kwalifikacji sownikowych. Dziki temu jest on nie do zastpienia a do czasw wspczesnych przy analizie rnych warstw sownictwa, nie tylko historycznego, ale iwspczesnego, oglnopol-skiego iregionalno-gwarowego.

    Warto tu przypomnie, e koncepcj takiego sownika wielkiego, groma-dzcego cao leksyki jzyka narodowego, akademickiego, nienormatywnego, przedstawi Jan Karowicz wswoich Przyczynkach, cho oczywicie zrnych wzgldw Sownik warszawski odbiega in minus od przedstawionej teorii sow-nika. Obok bowiem niewtpliwych zalet dokumentacyjnych ma on take rne-go typu wady, takie jak m.in. spora liczba okazjonalizmw iwyrazw sztucznych

    neologizmw (wprowadzanych zwaszcza przez W. Niedwiedzkiego wdal-szych partiach sownika), brak cytatw ilustrujcych uycie wyrazu hasowego wczci artykuw hasowych, brak dokadnej lokalizacji przykadw (tylko skrt nazwiska autora), niekiedy bdne etymologie, niedostatki wzakresie opi-su znacze itp. Lektur sownika utrudnia te wielo wariantw fonetycznych imorfologicznych poszczeglnych wyrazw.

  • 39

    Przebieg prac leksykograficznych nad Sownikiem warszawskim opisaa szcze-gowo Magdalena Majdak19, wtym zawizanie si w1889 r. komitetu naukowego sownika (zesp trzyosobowy: Jan Karowicz, Adam Antoni Kryski, Jzef Przy-borowski), wejcie na miejsce Przyborowskiego, ktry zmar w1896 r., Wadysa-wa Niedwiedzkiego, zawizanie si komitetu gospodarczego iwspprac obu komitetw, dyskusje oortografii, ktre wstrzymyway prace nad wydawnictwem, itp. Prac nad sownikiem ipublikacj kolejnych tomw opniay cige kopoty inieprzewidziane wydarzenia, takie jak: mier Karowicza w1904 r., wycofanie si Kryskiego czy wybuch Iwojny wiatowej. Ostatecznie do koca druk Sow-nika warszawskiego doprowadzi Wadysaw Niedwiedzki.

    Jan Karowicz jak podkrela Magdalena Majdak20 by osob predys-ponowan do stworzenia dziea wysokiej rangi ze wzgldu na dowiadczenie leksykograficzne, rwnoleg prac nad innymi sownikami, dobr orientacj wsownikarstwie polskim iobcym. To on jest autorem pierwotnej koncepcji dziea iinstrukcji dla wsppracownikw. Niewtpliwie zatem ma zasugi do-tyczce strony merytorycznej Sownika warszawskiego, ale oprcz nich godne podkrelenia s take jego zasugi organizacyjne. Docenili to zarwno jemu wspczeni, jak ibadacze pniejsi. Obrazowo rol Karowicza przedstawi Aleksander Brckner, ktry stwierdzi, i sownik mg powsta dziki:

    nieustannemu nawoywaniu iwerbowaniu si, organizowaniu pracy, powicaniu zacho-

    dw izasobw, cechujcemu obywatela uczonego. On nauczy ipokaza, jak wbra-

    ku akademji i instytucji uczonych dobra wola, sprzgszy kilku pracownikw, cudw

    dokonywa21.

    Podobnie doceni rol Karowicza wpracach nad sownikiem znakomity hi-storyk jzyka, Zenon Klemensiewicz, ktry tak pisa:

    Dusz komitetu redakcyjnego by Karowicz: on organizuje prac, on wyzyskuje swoj

    wiedz jzykoznawcz, szerokie wyksztacenie oglne, rozleg znajomo dziejw kul-

    tury idowiadczenia leksykograficzne dla zapewnienia wysokiego poziomu naukowego

    nowemu dzieu22.

    19 M. Majdak, Sownik warszawski, s. 3549.20 Tame, s. 50.21 A. Brckner, Prace sownikowe, s. 175176. 22 Z. Klemensiewicz, Historia jzyka polskiego, PWN, Warszawa 1974, s. 657.

    Halina Kara, Jan Karowicz jako jzykoznawca

  • 40

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

    Karowicz nie doczeka publikacji caoci sownika. Za jego ycia ukazay si drukiem jedynie dwa tomy, obejmujce litery A-M (t. I1900; t. II 1902), akolej-ny tom trzeci zosta wydany w1904 r., niedugo po jego mierci. Tomy nastpne (t. IV 1908; t. V 1912; t. VI 1915; t. VII 1919; t. VIII 1927) ukazyway si dugo po jego mierci. Na stronie tytuowej tomu IV, wydanym w1908 r., nie pojawio si ju nazwisko Jana Karowicza, znajduje si tu jedynie informacja: Sownik jzyka polskiego uoony pod redakcj Adama Kryskiego iWadysawa Nied-wiedzkiego. Jednak ju od tomu V wystpuje staa formua: Sownik jzyka polskiego Jana Karowicza, Adama Kryskiego iWadysawa Niedwiedzkiego, aniej informacja: uoony przez Wadysawa Niedwiedzkiego zudziaem Kazimierza Krla (t. VVI) lub uoony przez Wadysawa Niedwiedzkiego (t. VIIVIII). Wten oto sposb udzia Jana Karowicza wpracach leksykogra-ficznych nad Sownikiem warszawskim zosta uwzgldniony prawie wcaoci sownika. Trzeba bowiem podkreli, i niezalenie od tego, i Karowicz nie bra ju osobicie udziau wredakcji tomw IVVIII, to jednak jego rola itak bya znaczca, gdy zawdziczamy mu nie tylko pomys sownika, inicjacj prac, ich organizacj, ale przede wszystkim wypracowanie koncepcji tego dzie-a olbrzymiego, pomnikowego znaczenia, skarbca przeobfitego sownictwa polskiego23.

    b) Druga piramida Sownik gwar polskichSzeciotomowy Sownik gwar polskich (19001911) to druga piramida, sow-nik autorski Jana Karowicza, cho rwnie autor nie doczeka caoci jego publikacji. Po jego mierci w1904 r. redakcj tomu III sownika zakoczyli Hieronim opaciski iWacaw Taczanowski, atomy IVVI na podstawie przy-gotowanych przez Karowicza materiaw zredagowa Jan o. SGP ukazywa si nakadem Akademii Umiejtnoci wKrakowie.

    Jest to pierwszy i do dzi jedyny ukoczony sownik oglnogwarowy uwzgldniajcy wszystkie gwary polskie (bez emigracyjnych), cho nierwno-miernie, pierwszy tego rodzaju wcaej Sowiaszczynie; sownik, ktry zjednej strony zamyka okres pocztkowy wdziejach polskiej leksykografii gwarowej, azdrugiej rozpoczyna jej nowy etap. Jest on dzieem naukowym, opraco-wanym zgodnie zwczesn, dziewitnastowieczn sztuk leksykograficzn, uwzgldniajc zastany stan wiedzy dialektologicznej. Cho czsto podkrelano,

    23 Tame, s. 658.

  • 41

    e jest niedoskonay metodologicznie, to jednak trzeba pamita, e ze wzgldu na czas jego powstania nie zostay wnim zarejestrowane zdobycze dialektologii pocztku XX w.

    Sownik wzamyle autora mia suy szerszym krgom odbiorcw, nie tylko jzykoznawcom. Dlatego zastosowano zapis cytatw zgodny zreguami wcze-snej ortografii, anie stosowanie transkrypcji fonetycznej. Przeznaczenie SGP izamys jego autora dobrze odzwierciedla jedna zpierwszych recenzji dziea Karowicza pira Stanisawa Dobrzyckiego, ktry wroku 1904 tak pisa na a-mach Poradnika Jzykowego:

    Dzieo to pod wzgldem naukowym naley do najlepszych rzeczy, ktre nauka polska

    wostatnich czasach wydaa; korzysta zniego bdzie ibadacz jzyka polskiego, czy si

    zajmie dyalektologi, czy history jzyka, korzysta bdzie psycholog tego jzyka, ko-

    rzysta bdzie take etnograf, socyolog itd. azbiegiem czasu pokazywa si bdzie, jak

    ten sownik stanie si wprost niezbdnym24.

    Temu celowi suy take duy zakres informacji etnograficznych, obszerny nie-jednokrotnie opis rnych elementw kultury tradycyjnej, dziki czemu sow-nik sytuuje si wkrgu sownikw lingwistyczno-etnograficznych, nie tylko cile jzykowych, ale ukazujcych sownictwo gwarowe na tle kultury ludowej.

    Bogata jest podstawa materiaowa Sownika gwar polskich Karowicza, gdy autor wyzyska rnorakie rda zrnicowane chronologicznie, tematycznie iterytorialnie, druki irkopisy, wtym zwaszcza teksty etnograficzne idialekto-logiczne, dwadziecia cztery rkopimienne sowniczki gwarowe ocharakterze lokalnym iregionalnym, materiay ustne, zwaszcza zLitwy, sowniki dwuj-zyczne ioglne jzyka polskiego, sowniki specjalistyczne iencyklopedie. Dzi-ki temu szeroki jest zasig geograficzny izakres chronologiczny SGP.

    Sownik gwar polskich zawiera ok. pidziesit tysicy hase leksyk wszyst-kich polskich dialektw wtakim zakresie, wjakim wwczas byo to moliwe ijaki by stan bada nad leksyk gwar polskich. Ekscerpcj rde Jan Karo-wicz zakoczy na roku 1896, awic nie weszy ju do sownika liczne prace drukowane irkopimienne, ktre powstay po tej dacie. Innymi sowy, sow-nik nie wyzyska ju ze wzgldu na dat zakoczenia ekscerpcji zdobyczy naukowej dialektologii, ktra tak naprawd staa si dyscyplin naukow na pocztku XX w. przede wszystkim wrezultacie dziaalnoci Kazimierza Nitscha.

    24 S. Dobrzycki, Zdobycze jzykoznawstwa polskiego, Poradnik Jzykowy 1904, s. 52.

    Halina Kara, Jan Karowicz jako jzykoznawca

  • 42

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

    Jan Karowicz zakoczy ekscerpcj wwymienionym roku, chcc zdy zopra-cowaniem ogromnego materiau zebranego wcigu ponad trzydziestu lat lub przynajmniej doprowadzi prace leksykograficzne do takiego momentu, by bez wikszych kopotw dalsze prace redakcyjne mg poprowadzi kto inny. Na sowniku zaciyy zatem ograniczenia materiau co do chronologii igeografii ze wzgldu na nierwno materiaw pod wzgldem terytorialnym. Wynikaa ona zwczesnego stanu bada, anie bya spowodowana zamysem autora. Prze-waaj wsowniku gwary wschodnie, sabo reprezentowane s gwary zachodnie, zwaszcza wielkopolskie, lskie take pnocnopolskie, np. warmiskie25. Po czci przyznaje sam Kazimierz Nitsch wswej druzgoccej recenzji sownika Jana Karowicza stan ten wynika zprzyczyn obiektywnych, mianowicie braku odpowiednich systematycznych bada na zachodzie Polski etnicznej, atake zograniczenia intensywnej dziaalnoci autora sownika do zaboru rosyjskiego ze wzgldu na miejsce urodzenia izamieszkania.

    Dzieo Jana Karowicza jak podkrelia Elbieta Koniusz stao si przed-miotem rnych ocen, od entuzjastycznych do bardzo krytycznych26. Pocztko-wo byy to opinie wysoce pochlebne, m.in.: Aleksandra Brcknera (1904), Sta-nisawa Dobrzyckiego (1904), Adama Antoniego Kryskiego (1904), Jana osia (1904). Podkrelano wnich m.in. prekursorski charakter dziea Jana Karowicza, ogrom jego pionierskiej pracy itrudnoci zni zwizane; bogactwo materiau iobszerno rde, zastosowanie pisowni oglnopolskiej, uatwiajcej odbir niespecjalistom, wielo cytatw, przegld rozmaitych form wyrazu, jego postaci ijego zasigu terytorialnego czy poszerzanie artykuu hasowego oopis zwyczajw, obrzdw, strojw, awic oelementy etnograficzne ifolklorystyczne.

    Jan o, koczc recenzj dziea Karowicza, podkrela jego znaczenie nie tylko dla jzykoznawstwa, ale ijego odbir spoeczny:

    Jak kada rzecz dobra, Sownik gwar polskich jest dzieem bardzo uytecznym nie tylko

    dla tych, ktrzy szczeglnie jzyk badaj, ale dla k bardzo szerokich, ze wzgldu za na

    wykonanie, na obfito zawartego wnim materjau, na ogrom woonej wniego pracy,

    stanowi najpikniejszy li wawrzynowy wwiecu zasug Jana Karowicza, oraz jeden

    zkamieni wgielnych jzykoznawstwa polskiego27.

    25 K. Nitsch, Recenzja Sownika gwar polskich J. Karowicza, w: Wybr pism polonistycznych, t. 4. Pisma dialektologiczne, Zakad Narodowy im. Ossoliskich, WrocawKrakw 1958, s. 197, 200.

    26 E. Koniusz, Polszczyzna, s. 7.27 J. o, Znaczenie, s. 180.

  • 43

    Pierwsz, bardzo krytyczn recenzj sownika Karowicza sformuowa Ka-zimierz Nitsch w1911 r., ktry wrd wielu bdw iusterek decydujcych ojego negatywnej ocenie wymieni m.in.: brak jasno ustalonego zakresu do-boru wyrazw (np. uwzgldnianie wyrazw sztucznych, indywidualizmw, wyrazw podejrzanej polskoci, szczeglnie zapoycze ruskich), nierw-no materiaw pod wzgldem geograficznym (wnadmiarze wyrazy kreso-we, awic zterenw etnicznie niepolskich), brak wystarczajcego wykazu rde icharakterystyki ich wartoci jzykoznawczej, luki iniekonsekwen-cje wlokalizacji materiau, rne sposoby cytowania tego samego utworu, niedokadno cytatw, brak objanienia struktury sownika (systemu), czsty brak odsyaczy; chaos ortograficzny, niekonsekwencj wstosowaniu uproszczonej pisowni cytatw, niedokadno zapisu; ogromn liczb hase niepotrzebnych (odsyaczowych), faszywe postaci wyrazw hasowych wy-nikajce zbezceremonialnego iniekrytycznego obchodzenia si zrdami ilekcewaenia zasad fonetyki28; niejasny ukad wobrbie jednego artykuu hasowego, jak iwcaoci dziea.

    Recenzent Nitsch uzna sownik za dzieo przedwczesne, ale wobec faktu, i ukoczenie drugiego sownika oglnogwarowego naukowego, wedug jego projektu, opracowywanego ju od lat szedziesitych XX w., przewiduje si przy obecnym tempie prac nawet za czterysta lat29, naley si cieszy, e Sownik gwar polskich Jana Karowicza, cho wniedoskonaej formie, ale jednak ukaza si wcaoci.

    Wmiar upywu czasu agodzono sdy osowniku Karowicza, wydobywajc na wiato dzienne jego zalety ioceniajc go pod ktem zgodnoci ze sztuk sownikarsk przeomu XIX iXX w. jako dzieo wiernie odzwierciedlajce po-stawy badawcze tego okresu imieszczce si doskonale wwczesnej praktyce leksykograficznej30. Obecnie zatem sownikowi ijego autorowi oddaje si spra-wiedliwo, podkrelajc, i Sownik gwar polskich Karowicza do dzi stanowi nieocenion pomoc wbadaniach nad sownictwem gwarowym jako niezwykle bogate rdo informacji, suy take po odpowiedniej weryfikacji jako pod-stawa rdowa nowego Sownika gwar polskich PAN. Susznie zatem Karowicz upatrywa wnim podwaliny pod wspania budow kodeksu gwar naszych.

    28 K. Nitsch, Recenzja, s. 215.29 H. Popowska-Taborska, Obecny stan prac nad Sownikiem gwar polskich, Studia Dialektologiczne

    2003, t. 3, s. 22. 30 M. Kara, Zhistorii bada nad sownictwem gwarowym, Jzyk Polski 1961, r. 41, z. 5, s. 364.

    Halina Kara, Jan Karowicz jako jzykoznawca

  • 44

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

    c) Trzecia piramida Sownik wyrazw obcego amniej jasnego pochodze-nia uywanych wjzyku polskimKolejny sownik autorski Jana Karowicza, czyli trzecia piramida, to Sow-nik wyrazw obcego amniej jasnego pochodzenia uywanych wjzyku polskim, dzieo nieukoczone, doprowadzone do litery M. Jest to jeden zpierwszych sownikw wyrazw obcych izarazem pierwszy ijedyny tego typu sownik etymologiczny polszczyzny, zawierajcy etymologi tylko wyrazw zapoy-czonych oniejasnej genezie.

    Za ycia autora ukazay si drukiem dwa zeszyty: I Krakw 1894, II 1897. Po mierci Karowicza staraniem rodziny wydany zeszyt III LM w1905 r. (r-kopis przejrza ido druku przygotowa Hieronim opaciski, ktry wspreda-gowa te zWacawem Taczanowskim tom IV Sownika gwar polskich). Etymo-logie wyrazw od N do pozostay wrkopisie, niezakoczone, cz zostaa ogoszona drukiem wartykulikach wrnych pismach, zarwno naukowych, jak ioglnych, np. wKurierze Warszawskim ozwrocie wieci baki31, olatyni-zmach typu Separatki imatki32, czy wPracach Filologicznych, np. owyrazach typu ratuch, rawetuch, watuch33. Praca nad SWO trwaa ponad 30 lat, awic do koca ycia Karowicza.

    Celem sownika, powstaego jako efekt zainteresowa Karowicza etymolo-gi, leksykologi ileksykografi, jest omwienie pochodzenia wyrazw obcego pochodzenia oniejasnej genezie, najtrudniejszych do etymologizacji, takich, kt-re ulegy tak znacznemu nieraz przeksztaceniu pierwotnych swych postaci, e odgadnienie ich dla najbieglejszego jzykoznawcy istn bywa zagadk (iPJK, s. 127). Sownik pierwotnie nosi tytu Sownik wyrazw cudzoziemskich wjzyku polskim uywanych, ze szczeglnym wzgldem na ich soword. Jego rkopis od Ado Chrzst Karowicz przesa na konkurs leksykograficzny im. Samuela Bogumia Lindego w1878 r. opatrzony godem idewiz Prac do szczcia34. Komisja przyznaa tej pracy II nagrod. Itomu Sownika z1878 r. Karowicz nie wyda jednak wopracowanej na konkurs wersji, ale go gruntownie przerobi.

    Warchiwum wileskim znajduje si rkopis omawianego sownika cz AC. Wydaje si, e jest to egzemplarz, ktry zosta w1878 r. przesany na kon-kurs S. B. Lindego. wiadcz otym notatki na karcie tytuowej (zob. skan strony

    31 Kurier Warszawski 1887, nr 299.32 Kurier Warszawski 1888, nr 28.33 Prace Filologiczne 1888, t. 2, s. 585-587.34 H. Horodyska, Dzieje konkursu leksykograficznego im. Samuela Bogumia Lindego (18761922), Zakad

    Narodowy im. Ossoliskich, Wrocaw 1989.

  • 45

    tytuowej rys. 1). Oprcz goda idewizy Prac do szczcia wprawym rogu jest notatka: Do odcinka przylepiona bya koperta, ana dole napis: Podano dnia 28 Grudnia 1878, niej: L 197. Pod tytuem wnawiasie kwadratowym rk Karowicza zosta dopisany drugi tytu: Sownik etymol. wyrazw trudniej-szego v. mniej jasnego soworodu / pochodzenia, uywanych wj. pol. Jak wida, jest to zapis jeszcze wariantywny, ostatecznie Karowicz zatytuowa go nastpujco: Sownik wyrazw obcego amniej jasnego pochodzenia uywanych wjzyku polskim. Dla zorientowania si wskali zmian wprowadzonych po 1878 r. do sownika porwnano wybrane hasa zrkopisu wileskiego iztomu opublikowanego.

    Rnice midzy rkopisem z1878 r. adrukiem z1894 r. s znaczne idoty-cz zarwno liczby idoboru hase, jak iich zawartoci oraz zakresu isposobu ich opracowania. Itak przykadowo wczci A-Brny wrkopisie wystpuje piset trzydzieci sze hase, awwersji opublikowanej a dziewiset dzie-widziesit sze hase. Hase nowych jest stosunkowo mao (por. np. ampu-ka), gdy oglna liczba hase wzrosa na skutek duej liczby hase odesanych, ktrych autor wprowadzi a czterokrotnie wicej ni wrkopisie, tj. czterysta pidziesit osiem hase wdruku przy jedynie dziewidziesiciu trzech wr-kopisie35. Duo zmian wprowadzi Karowicz wsposobie, zakresie izawartoci opracowania (np. whasach ajer, alleluja), dopisa nowe przykady zkolejnych jzykw (np. odpowiedniki czeski iwgierski whale alarm), przytoczy nowe przykady polskie, wtym czsto zpolszczyzny kresowej (np. aownik, aowa whale alleluja). Autor wykorzysta przy tym nowe wwczas publikacje zza-kresu etymologii (po roku 1879).

    ***

    Gwne rdo materia