Imperialistische und mi!itaristische Study .War, .nego konfliktu 2. W tym n:iiejscu....

download Imperialistische und mi!itaristische Study .War, .nego konfliktu 2. W tym n:iiejscu. przypomnie‡

of 29

  • date post

    01-Mar-2019
  • Category

    Documents

  • view

    212
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of Imperialistische und mi!itaristische Study .War, .nego konfliktu 2. W tym n:iiejscu....

Sobtka 1978 2

TOMASZ SZAROT A (WARSZAW A)

STEREOTYP POLSKI I POLAKW W OCZACH NIEMCW

PODCZAS II WOJNY WIATOWEJ

Rozwaania nasze rozpoczniemy od analizy kierowanego (sterowanego) stereotypu Polski i Polakw, jaki przekazywany by spoeczestwu niemieckiemu poczwszy od wiosny 1939 r. Przedmiotem n.lszego zainteresowania s zarwno cele podjtej przez Trzeci Rzesz akcji wychow.awczo-propagandowej 1, jak te wykorzystywane w toku tej kampanii wtki tematyczne oraz uywane w niej rodki i metody dziaania. W sumie przedmiotem badania jest tu ol:ldziaywanie pastwa na niemieck opini publiczn w celu internalizacji postaw zgodnych z zaoeniami i zamierzeniami hitlerowskiego reimu.

Antypolska kampania propagandowa, rozptana przez hitlerowskie rodki masowego przekazu po udzieleniu Polsce gwarancji brytyjskich, miaa przede wszystkim uzasadnia przed wasnym spoeczestwem oraz w oczach midzynarodowej opinii publicznej konieczno przyszej agresji. Jednym ze rodkw propagandowych, majcych zapewni realizacj tego celu, byo wykorzystywanie odpowiednio spreparowanego stereotypu wroga. Stereotyp ten jako stymulator uczu gniewu i nienawici mia by gwnym czynnikiem ksztatujcym nastroje, te za w momencie wybuchu wojny zapewni miay poparcie dla hitlerowskiego reimu, a zatem take realizacj jego dalszych politycznych koncepcji.

Okres od wiosny 1939 r. do 1 IX 1939 r. traktowa wic mona jako etap psychologicznej wojny nerww, stanowicy przygotowanie do zbrojnego konfliktu 2. W tym n:iiejscu. przypomnie trzeba o dwch faktach

1 Interesujcym przedsiwziciem badawczym byaby analiza obowizujcych

w Trzeciej Rzeszy podrcznikw szkolnych. W chwili obecnej nie wystarcza ju

zbyt szeroko zakrojona praca H. K 5 n i g a, Imperialistische und mi!itaristische Erziehung in den Horsiilen und Schulstuben Deutschlands 1870__:1960, Berlin 1962.

2 Zestawienie niemieckich i polskich wypowiedzi z tego okresu Quincy Wright

nazwa midzynarodowym pojedynkiem", A Study of .War, t. Ii!, Chicago 194:2,s. 1404-1413; mwic o konflikcie zbrojnym pamita trzeba, e Trzecia Rzesza

bynajmniej nie przygotowywaa si do wojny europejskiej. W sierpniu 1939 r.

Goebbels mwi Fritzschemu: ,,Das ganze Gerede vom Kriege ist ja Unsinn. Ge

wiss, es wird zu einem Feldzug gegen Polen kommen, alber so etwas kann man

192 Tomasz Szarota

o istotnym znaczeniu. Pierwszy dotyczy zmiany oficjalnej linii politykiniemieckiej wobec Polski, obowizujcej od 26 I 1934 r. Nagy zwrotw stosunkach polsko-niemieckich naleao wytumaczy niemieckiej opinii publicznej, obarczajc win stron polsk, to za pocigao za sob konieczno zmiany stereotypu Polski i Polakw przekazywanego przezhitlerowskie mass media od chwili podpisania ukadu o nieagresji 3. Fakt drugi zwizany jest z niepopularnoci wojny w spoeczestwieniemieckim, wchodzcym w kocu lat trzydziestych w okres gospodarczej koniunktury 4 W tej sytuacji zadanie hitlerowskiej propagandypolegao na wmwieniu wasnemu spoeczestwu pokojowych jakobyintencji fuhrera i defensywnego charakteru dziaa niemieckich. Rezultatem miao by wywoanie u Niemcw przewiadczenia, e wszelkieenergiczne kroki zostaj wymuszone na ich rzdzie, ktry ze swej strony za wszelk cen pragnie utrzyma pokj i nie dopuci do :przelewukrwi.

Przy analizie kier.owanego (sterowanego) stereotypu Polski i Polakw majcego ksztatowa niemieck opini publiczn w okresie przygotowa do wojny oraz w trakcie jej trwania mona, mym zdaniem, dostrzec posugiwanie si prez goebbelsowsk propagand trzema stereotypami: stereotypem pastwa polskiego, polskiego narodu oraz rasy sowiaskiej 5 Szczegln uwag naley zwrci na zjawisko manipulowania owymi stereotypami, polegajce na wykorzystywaniu odpowiednich tematw czy motyww dla doranych potrzeb propagandowych.

Poczwszy od wiosny 1939 r. hitlerowskie rodki masowego przekazu powielaj obraz Polski jako pastwa bdcego za.groeniem dla pokoju

kaum einen Krieg nennen und einen Krieg gegen den Westen gibt es sicher nicht. England wird die Nerven verlieren und ein neues Mtinchen wird die Folge sein", C. R i e s s, Joseph Goebbels. Eine Biographie, Baden-Baden 1950, s. 233. 1 IX

l 939 r. zakazano prasie posugiwania si sowem wojna", por. K. K o s z y k,

Geschichte der deutschen Presse. Deutsche Presse 1914-1945, Berlin 1972, s. 415.

3 Mam tu na myli nie tylko ton prasy niemieckiej, ale take publikacje ksikowe, por. np. prac zbiorow PoLen von PoLen gesehen (ze wstpem ambasadora

J. Lipskiego i propolskim artykuem H. Schachta), ktra ukazaa si w pocztku1939 r.

4 Wnikliw analiz sytuacji w Trzeciej Rzeszy znale mona w pracy F. R y s z ki, U rde sukcesu i klski. Szkice z dziejw hitleryzmu, Warszawa

1972 (rozdzia Stabilizacja", s. 57-104).5 H. A. Jacobsen w wietnym, syntetycznym zarysie dziejw stereotypu Po

laka w Niemczech fragment powicony okresowi 1919-1945 zatytuowa Vom Nationalfeind zum Rassenfeind". W tekcie tym szereg spostrzee i wnioskw jest zupeni:e zbienych z prezentowanymi w niniejszym artykule, Vom PoLenbiLd in Deutschland. Zur Einfiihrung (Wie Polen und Deutsche einander sehen. Beitrage aus beiden Landem, wyd. H.-A. Jacobsen i M. Tomala, Dtisseldorf 1973,

s. 175-203, wzmiankowany fragment s. 184-194).

Polska i Polacy w oczach Niemcw podczas II wojny iatowej 193

w Europie. Podkrela si przy tym fakt odejcia przez nastpcw . Pisudskiego od nakrelonej przez niego linii politycznej 6 Bardzo wyranie

. nawizuje si do szeregu ,mi.tw z okresu republiki weimarskiej, kiedy to Polsk ukazywano w postaci marionetki,- cakowicie uzalenionej od Francji i Anglii. W 1939 r. akcenty ulegaj zmianie, ,,wrogiem nr l" Trzeciej Rzeszy jest Anglia, Polska natomiast odgrywa rol narzdzia brytyjskiego w prowadzonej przez perfidny Albion" polityce okrenia Niemiec 7.

Innym eiementem tego stereotypu jest przedstawianie pastwa polsk_iego jako sztucznego tworu znienawidzonego traktatu wersalskiego. Przypomina si okrelenie pastwo sezonowe". Zwraca si uwag na wczenie do pastwa polskiego jakoby rdzennie niemieckich ziem. Tytu wydanej w Berlinie w 1939 r. ksiki E. Petera brzmi: RaubstaatPolen. Temat ten poruszany jest bardzo ostronie dla uniknicia zarzutw o denia odwetowe._ W,3suwa si raczej argument, e pastwo polskie nie spenio pokadanych w nim nadziei i nie wywizao si z roli pomostu pomidzy Wschodem i Zachodem, jak zakadao. jego pooenie geopolityczne s.

Inny wtek poruszany wwczas przez goebbelsowsk propagand -to obraz Polski jako kraju zacofanego. Dla wywoania odpowiednich skojarze przywouje si stare okrelenie: ,,polnische Wirtschaft" 9 Nawizywanie do tradycyjnego streotypu jest tu zreszt bardzo charakterystyczne. Polsk naley pokaza nie tylko jako aktualnego przeciwnika, lecz take w postaci odwiecznego wroga. Jake znamienne jest w tym kontekcie przypominanie w prasie antY,polskich gosw pochodzcych z XIX w., cytowanie wypowiedzi E. M. Arndta czy W. Jordana 10 Ty--

6 Posta Pisudskiego spenia przy tym rol symbolu, wykorzystywanego m. in. w karykaturze, por: rysunek zatytuowany Der Geist Pilsudskis w Kladdera

datsch" z 11 VI 1939, lub inny z podpisem: ,,Polen, habt Ihr mein Testament so schnell. vergessen?!" w Simplicissimusie" z 27 VIII 1939 r. Tez o zdradzie idei Pisudskiego" zawiera szereg publikacji, por. F. W. von O e r t z e n, Das ist Polen,wyd. IV, Milnchen 1939; H. La e u e n, Polnisches Zwischenspiel. Einl? Episode derOstpolitik, Berlin 1940.

1 Termin Einkreisung" by podstawowym motywem wczesnej linii propagandy niemieckiej; trzykrotnie artykuy na temat okrenia zamieci na amach ,,Volkischer Beobachter" Goebbels (20 V, 27 V, 1 VII).

s W zakoczeniu swej ksiki Polen. Volk zwischen Ost und West R. Wingendori' pisa: ,,Das Ziel dieses Buches war, den Nachweis zu erbringen, Polen habe seine politische Aufgabe als Mittler und ais Barriere zwischen Ost und West nicht erfilllt, nicht erfi.illen konnen, da es nicht einmal erkannt hat" (Berlin 1939, s. 202).

9 Geneza okrelenia polnische Wirtschaft" winna sta si przedmiotem gruntownych bada. Jeszcze u_ progu naszego stulecia posugiwano si nim niekiedy w sensie oglnego rozgardiaszu (por. libretto operetki J. Gilberta (M. Winterfelda) Polnische Wirtschaft, wystawionej w Berlinie w 1910 r.).

10 Zwrci na to uwag H. K. Ro s e n t h a 1, German and Pole. NationalContiict and Modern Myth, Gainesville 1976, s. 105-'106.

194 Tomasz Szarota

tu ksiki F. Ludtke Ein Jahrtausend Krieg zwischen Deutsch/and undPolen, ,wydanej w 1941 r., moe stanowi tutaj rodzaj symbolu.

Szczeglnie i:stotnym skadnikiem antypohtkiej kampanii propagandowej jest przedstawienie Polski jako pastwa nie przestrzegajcego midzynarodowych traktatw i porozumie, amicego zasady prawa midzynarodowego. Podstawowym argumentem miay tu by rzekome przeladowania mniejszoci niemieckiej w Polsce, w przededniu za wojny akty terroru i incydenty graniczne 11 Kulisy wczesnych hitlerowskich prowokacji s dzi powszechnie znane, naley sobie jednak zdawa spraw z ich roli propagan1owej. Odpowiedni.o spreparowany stereotyp pastwa polskiego mia z jednej strony uzasadnia konieczno jego zniRnicia z mapy, z drugiej za stanowi alibi dla systemu okupacyjnego, ktry wobec Polski nie wydawa si zobowizany do przestrzegania postanowie midzynarodowych typu konwencji haskich. Po 1939 r. temat pastwowoci polskiej staje si jednymz tabu hitlerowskich mass mediw.

Kolejnym przedmiotem naszego zainteresowania jest kierowany (sterowany) stereotyp narodu polskiego. Wspominalimy przed chwil o ukazywaniu Polski jako pastwa nie przestrzegajcego norm prawa midzynarodowego. Typowym akcentem w stereotypie Polaka byci ukazywanie go jako czowieka nie przestrzegajcego praw ludzkich, wyamujcego si z przyjtych w cywilizowanym wiecie norm etycznych. I w tym wypadku posuono si rzekomymi przeladowaniami volksdeutschw w Polsce 12 Los mniejszoci niemi