Zegary w zbiorach Muzeum Narodowego w Kielcach

download Zegary w zbiorach Muzeum Narodowego w Kielcach

of 29

  • date post

    11-Jan-2017
  • Category

    Documents

  • view

    227
  • download

    4

Embed Size (px)

Transcript of Zegary w zbiorach Muzeum Narodowego w Kielcach

  • Magorzata Osobiska

    Zegary w zbiorach MuzeumNarodowego w Kielcach - prezentacjakolekcji Dziau RzemiosaArtystycznegoRocznik Muzeum Narodowego w Kielcach 25, 272-299

    2010

  • MAGORZATA OSOBISKA

    Rocznik Muzeum Narodowego w KielcachTom 25, Kielce 2010

    ZEGARY W ZBIORACH MUZEUM NARODOWEGO W KIELCACH - PREZENTACJA KOLEKCJI

    DZIAU RZEMIOSA ARTYSTYCZNEGO

    Temat zegarw w zbiorach Muzeum Narodowego w Kielcach nie zosta do tej pory podjty, wprawdzie w przewodnikach muzealnych1 wzmiankowane s obiekty bdce czci ekspozycji staych, nadal jednak brak caociowego opracowania. Celem artykuu jest prezentacja obecnego stanu wiedzy o zegarach w kolekcji Dziau Rzemiosa Artystycznego. W omwieniu skupiono si przede wszystkim na cechach pozwalajcych atrybuowa zegary, ograniczajc si do form i dekoracji szafek.

    Kolekcja skada si obecnie z 24 zabytkw, w przewaajcej liczbie (16) s to nabytki z mienia podworskiego, w muzeum od 1945 roku. Pozostae to zakupy (5) dokonane w latach 1966-1970, dary (1) oraz obiekty wczone z inwentarza administracyjnego (2). S to zegary mechaniczne, XVIII i XIX-wieczne, wykonane w czoowych orodkach europejskiego zegarmistrzostwa: Londynie, Paryu, Wiedniu. Zastosowana w pracy systematyzacja prezentuje zegary w ujciu chronologicznym, w zalenoci od funkcji jak peniy one w dekoracji wntrz. Mona je zatem podzieli na cztery grupy: podogowe, konsolowe-stoowe i kominkowe, cienne oraz podrne.

    Za najstarszy w zbiorach, w grupie zegarw szafowo-podogowych, naley uzna prezentowany w Drugim Pokoju Praackim kieleckiego paacu, mechanizm z sygnatur Roberta Hollanda (kat. 1), obecnie umieszczony w szafie fornirowanej jasnym orzechem, z intarsjowan scen figuraln na trzonie. Jak wynika z zapisw inwentarzowych zegar ju w momencie przyjcia do zbiorw w 1945 roku mia wtrn, XIX-wieczn szafk. We wczesnych latach 90. XX wieku mechanizm osadzono w obecnej obudowie, pierwotnie mieszczcej zegar z sygnatur Nathani- ela Hodgesa (dziaajcego w Londynie w latach 1681-16952). Jednak z pewnoci i dla tamtego zegara nie bya to obudowa oryginalna. Forma i nietypowe dla angielskich szaf proporcje oraz poziom wykonania m.in. dekoracji intarsjowanej wiad

    1 J. Kuczyski, A. Oborny, Paac w Kielcach. Przewodnik, Krakw 1981; J. Kuczyski, A. Kwanik-Gliwiska, E. Jeewska, Paac w Kielcach. Przewodnik, Kielce 1988; M. Pieniek-Samek, A. Oborny, J. Gwka, Kielce. Historia. Kultura. Sztuka, Kielce 2003; E. Jeewska, A. Kwanik-Gliwiska, Malarstwo polskie i europejskie rzemioso artystyczne. Galeria Muzeum Narodowego w Kielcach, Kielce 2004

    2 G.H. Baillie, Watchmakers and Clockmakers of the World, 2008, s. 155 [wersja elektroniczna]

  • Zegary w zbiorach Muzeum Narodowego w Kielcach.. 273

    cz, e moga ona powsta w prowincjonalnym orodku, by moe w Niemczech, zapewne pniej ni mechanizm w niej umieszczony, aczkolwiek pkoliste zwieczenie kaptura wzorowane jest na angielskich formach charakterystycznych dla okresu 1670-17203. Sygnatura na tarczy wskazuje, e wykonawc mechanizmu by Robert Holland, dziaajcy w Londynie przy Tower Street w latach 1747-17514. Zatem omawiany zegar musia powsta tu przed po. XVIII wieku.

    Do niezwykle cennych zabytkw w kolekcji naley angielski zegar z pracowni krlewskiego zegarm istrza Johna Ellicotta (kat. 2, II. 1), stanowicy element wystroju pnocno-zachodniego alkierza paacu. Zegar z obcinikowym mechanizmem chodu, kalendarza, bicia godzin oraz kuran ta otrzyma fornirowan orzechem szaf, o klasycznym podziale, z kapturem zwieczonym pagodowym daszkiem charakterystycznym dla angielskich opraw z lat 17 70-18 105. W pkolistym zwieczeniu tarczy, na srebrzonej plakiecie wygrawerowano tu sygnatur EllicottlLondon. Odnosi si ona do Johna Ellicotta (1706-1772)6, jednego z najbardziej szanowanych londyskich twrcw zegarw, ktry realizowa zlecenia od krla Jerzego III. Jak podaj rda7, w 1760 roku do pracowni Ellicotta na Swithins Alley w Londynie doczy syn Edward, od tego momentu a do mierci ojca, zegary wykonane w pracowni otrzymyway sygnatur Ellicottl London. Na tej podstawie mona wnioskowa, e zegar powsta ok. 1770 roku. Do dalszej analizy pozostaje kwestia czy mechanizm i obudowa tworz oryginaln cao, nie ulega jednak wtpliwoci, e s one zgodne, co do okresu i miejsca powstania.

    W grupie XVIII-wiecznych zegarw szafowych znajduje si te niesygnowany zegar (kat. 3) w obudowie fornirowanej orzechem, eksponowany stale w Pierwszej Sali Sarmatw Galerii MNKi. Tarcza zegara w typie angielskim nie daje podstaw do jednoznacznego okrelenia miejsca

    powstania mechanizmu. Wtpliwoci budzi rwnie niejednolita stylistycznie szafa, ktrej kaptur zwieczony pkolicie, z pudekowatym daszkiem dekoro-

    II. 1

    3 L. Ureov, Zegary, Warszawa 1987, s. 1044 G.H. Baillie, Watchmakers..., s. 1565 Zegary w zbiorach wilanowskich, Warszawa 2000, s. 152, poz. kat. 256 G.H. Baillie, Watchmakers..., s. 997 Ibidem, s. 99

  • 274 Magorzata Osobiska

    wanym sterczynami, nawizuje do form angielskich z 2. i 3. w. XVIII wieku8. Natomiast pozostae elementy obudowy, tj. wybrzuszony trzon i profilowana podstawa fornirowane orzechem,0 dekoracyjnym ukadzie soi, zdobione wstg intarsji9, mona raczej wiza z orodkami meblarskimi w pnocnej Polsce.

    Warto w tym miejscu zaznaczy, e w 2. po.XVIII wieku Gdask by portem docelowym mebli importowanych z Anglii, ale i miejscem produkcji luksusowych mebli sprzedawanych nastpnie jako angielskie10. Obok Gdaska w pnocnej Polsce rozwijay si te inne orodki, inspirujce si meblarstwem niemieckim i angielskim, np. Elblg. W szafach krajowej roboty umieszczano wwczas zarwno cae werki wykonane w Anglii jak i mechanizmy wykonane w Polsce z importowanych czci lub podzespow11. Ze wzgldu na brak sygnatury przypuszcza si, e omawiany zegar, zarwno mechanizm jak i obudowa mogy powsta w Polsce pnocnej, okoo 3. w. XVIII wieku.

    Kolejnym zegarem o proweniencji angielskiej jest zegar w fornirowanej mahoniem, czciowo przeszklonej szafie z. 1. po. XIX wieku (kat. 4, II. 2). Integralnie poczone elementy obudowy, poczwszy od wysokiego cokou, ktrego zaokrglone naroniki stanowi podstaw dla kompozytowych kolumn podtrzymujcych belkowanie, tworz niejako portyk kolumnowy. Brak tu wyranie wyodrbnionej gowicy, mechanizm1 tarcza widoczne s w grnej czci przeszklonego trzonu. Forma obudowy oraz tarczy zegarowej - okrgego cyferblatu ujtego dekoracyjn mosin ram wskazuj, e zegar powsta po 1830 roku. Zatem sygnatura Robinson/London wygrawerowana na dwch plakietach w formie wstg wok osi wskaza, odnosiaby si raczej do nazwiska sprzedawcy, nie zegarmistrza. Pozostaje nadal kwesti otwart, kto by twrc zegara. II. 2

    8 Antyki, red. J. & M. Miller, Warszawa 1998, s. 1459 Cz. Betlejewska, Meble elblskie XVII i XVIII wieku, Gdask 2004, s. 33

    10 A. Przybya-Ozaist, Obudowa zegara szafowego-podogowego z Antyszambry Paacu na wodzie w azienkach - ustalenie proweniencji na podstawie porwnania szczegw konstrukcji i zdobnictwa, w: Warsaw University of Life Science Forestry and Wood Technology, nr 62, 2007, t. 2 [wersja elektroniczna]

    11 S.S. Mieleszkiewicz, Ten zegar stary... Wystawa powicona zegarom w meblowych obudowach, Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa, 2002, s. 10

  • Zegary w zbiorach Muzeum Narodowego w Kielcach. 275

    W zbiorach MNKi znajduj si te dwa zegary szafowe wykonane pod koniec XIX i najDocztku XX wieku (kat. 5, 6) w fabryce Gustawa Beckera w wiebodzicach na lsku. S to zegary w obudowach dbowych, o prostych formach, z dekoracj w stylu secesji. Produkty firmy Becker, uchodzcej za prekursora przemysu zegarmistrzowskiego na lsku syny z dobrej jakoci konkurujc z wiedeskimi zegarami wahadowymi, a z czasem nawet wypierajc je cakowicie z rynkw niemieckich. Odznaczay si one precyzj zapewniajc dokadno wskaza, a take dbaoci o modn obudow wytwarzan w rnych ksztatach, przystosowan do wczesnych wymaga Beckera12.

    Najblisz zegarom szafowym jest forma angielskiego zegara szafkowego, wyksztacona na pocztku XVIII wieku. W kolekcji znajduje si jeden zegar szafkowy, nalecy do typu powszechnie okrelanego jako angielski bracket. Jest to zegar stoowy z sygnatur Michaela Rueffa z Wiednia (kat. 8) (obecnie jako depozyt eksponowany w Pastwowym Muzeum im. Przypkowskich w Jdrzejowie). Mechanizm z funkcj budzika mieci si w prostopadociennej szafce zwieczonej pudekowym daszkiem, typowym dla angielskich szafek z lat 1730-176513. Na jego szczycie przymocowany zosta niezwykle dekoracyjny aurowy uchwyt z wici rolinnej i kobiecych figur. Sygnatura wygrawerowana na sferycznej plakiecie w poduczu tarczy wskazuje na Michaela Rueffa - zegarmistrza dziaajcego w Wiedniu w latach 1758-178314. W tym wanie czasie musia powsta omawiany zegar, potwierdzajc mod na t typowo angielsk form panujc w krajach monarchii austriackiej w 2. po. XVIII wieku15.

    Koniec epoki sawy angielskich bracket clocks nastpi pod koniec XVIII stulecia, kiedy to zaczy je wypiera bardziej efektowne francuskie zegary kominkowe. W zbiorach MNKi zegary kominkowe s najliczniej reprezentowane, wikszo z nich stanowi czasomierze wykonane we Francji, na og w Paryu, bd na podstawie francuskich wzorw w innych orodkach, take w Polsce.

    Gbszej analizy wymaga kominkowy zegar w stylu Ludwika XVI z sygnatur firmy Gudin (kat. 9). Obudowa mechanizmu wykonana z m arm uru ma form postumentu zwieczonego owaln waz o puklowanym brzucu z uchwytem w ksztacie szyszki. Podstaw zdobi mosine plakiety, a boczne cianki kubikowego trzonu - rozety. Na emaliowanej tarczy widnieje nazwa Gudin/A PARIS. Jest to sygnatura firmy paryskiego zegarmistrza, Jacquesa Gudina (1706-1743)16, znanego z wyrobw najwyszej klasy, przeznaczonych dla zamonej klienteli. Gdy w 1743 roku dziaalno Jacquesa Gudina przerwaa mier, pracownia przesza w rce ony Henriette z domu Lenoir, a od 1770 roku jednego z trzech synw Jacqu- es-Jrme Gudina (1732-1789)17. Ten jednak w odrnieniu od ojca sygnowa swoje wyroby Gudin Fils. Klasy styczna obudowa o