Wzorzec osobowy nauczyciela w poglądach Grzegorza Piramowicza

download Wzorzec osobowy nauczyciela w poglądach Grzegorza Piramowicza

of 13

  • date post

    11-Jan-2017
  • Category

    Documents

  • view

    213
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of Wzorzec osobowy nauczyciela w poglądach Grzegorza Piramowicza

  • Agnieszka Smoliska

    Wzorzec osobowy nauczyciela wpogldach Grzegorza PiramowiczaKieleckie Studia Teologiczne 7, 301-312

    2008

  • K ieleck ie S tudia T eologiczne 7 (2008), s. 301-312

    A gnieszka Smoliska - Kielce

    W z o r z e c o s o b o w y n a u c z y c i e l aw PO G L D A C H G RZEGO RZA P IRAM OW ICZA

    Ideaowi nauczyciela-wychowawcy powicono ju wiele opracowa. Mwic o ideale nauczyciela, naley mie na uwadze jego ustosunkowanie si do siebie i innych ludzi, wyraaj ce si w jego czynach, a nie j ego przymioty (zalety) czy mechanizmy psychiczne i fizyczne, ktre s tylko hipotetycznymi konstrukcjami teoretycznymi, i nie czynnoci tak lub inaczej determinowane1.

    Jedn z gwnych, charakterystycznych cech naszych czasw jest ogromna dynamika zmian we wszystkich dziedzinach ycia. Nauczyciel-wychowaw- ca, aby nady za postpem technicznym i skutkami przemian, winien stale si rozwija. W pogoni za nowoczesnoci w ksztaceniu, rodowisko nauczycielskie powinno czerpa wzorce z wielowiekowej tradycji w dziedzinie wychowania. Nauczyciele majc wiedz z zakresu historii polskiej myli pedagogicznej, mog w oparciu o tradycj stworzy nowe standardy w wychowaniu dzieci i modziey. rodowisko nauczycielskie powinno czerpa z niektrych wzorcw i autorytetw z okresu polskiego owiecenia.

    W poowie XVIII wieku szkolnictwo polskie stanowio monopol licznych na terenie Rzeczypospolitej zakonw, zwaszcza jezuitw i pijarw. Szkoy zakonne najpierw pijarskie, zreorganizowane w latach pidziesitych XVIII stulecia przez ksidza Stanisawa Konarskiego, a nastpnie jezuickie powoli dwigay si z upadku.

    Utworzenie Collegium Nobilium oraz reforma szk pijarskich i jezuickich stanowiy w dziejach polskiego szkolnictwa pierwszy przeom. Z inicjatywy familii zobowizano przyszego krla do powoania do ycia Szkoy Rycerskiej, ktra zostaa utworzona w 1765 r. Szkoa ta chlubica si susznie

    1 Por. S. Ruciski, Nauczyciel-wychowawca: midzy ideaem a rzeczywistoci, w: Wychowanie na rozdrou. Personalistyczna filozofia wychowania, red. F. Adamski, Krakw 1999, s. 43.

  • 302 Agnieszka Smoliska

    wymienitymi osigniciami, nie bya w stanie wypeni caej, olbrzymiej i nawarstwiajcej si latami luki w polskim systemie owiatowym. Do realizacji proj ektw reformy dogodnym momentem byo skasowanie przez papiea w roku 1773 zakonu jezuitw. Utworzona 14 padziernika 1773 r. Komisja Edukacji Narodowej podja samodzielne prace nad programem wychowania obywatelskiego2. Wielu czonkw KEN byo osobami o wiatych pogldach owiatowych. Wykazywali oni duo osobistego zaangaowania i im w znacznej mierze zawdzicza naley wyrane postpy w pracach nad reform. Najwaniejszymi postaciami reformy byli Adam Czartoryski, Ignacy Potocki oraz sekretarz Komisji, byy jezuita ks. Grzegorz Piramowicz3.

    Wspczesnym nauczycielom wskazana byaby recepcja pogldw pedagogicznych ks. Piramowicza, autora dziea pt. Powinnoci nauczyciela.

    1. Zycie

    Grzegorz Wincenty Piramowicz urodzi si 25 listopada 1735 r. we Lwowie, w ormiaskiej rodzinie kupieckiej. By najstarszym zjedenaciorga dzieci patrycjusza lwowskiego Jakuba, tytularnego sekretarza Augusta III, i Anny z Nikoforowiczw4. Znane s imiona czterech jego sistr: Zofii, Genowefy, Weroniki i Rypsyny oraz braci: Piotra, Andrzeja i Stanisawa. Piotr wstpi do dominikanw, a w 1788 r. powierzono mu funkcj przeora w kwi. Z kolei Andrzej i Kazimierz, a potem i Stanisaw zostali ksimi wieckimi. Bya to wic rodzina bardzo religijna. Od dziewitego roku ycia Grzegorz Piramowicz uczy si w lwowskim kolegium jezuickim, gdzie ukoczy kurs matematyki i filozofii w dziewitnastym roku ycia5. Po ukoczeniu kolegium 10 sierpnia 1754 r. wstpi do Towarzystwa Jezusowego. Dwuletni nowicjat odby w domu w. Szczepana w Krakowie, po czym pracowa w ytomierzu jako nauczyciel gramatyki i infimy. W latach 1757-1759 uczy w szkole niszej w Jurewiczach nad Prypeci, a w latach 1759-1760 naucza poetyki w kolegium w ucku. Od roku 1760/1761 studiowa przez cztery lata w Akademii Lwowskiej teologi i przyj wicenia kapaskie (23 lipca 1763 r.). Po studiach podj jesieni 1764 r. obowizki kaznodziei i profesora teologii moralnej

    2 Por. S. M eller, Powstanie i dziaalno Komisji Edukacji Narodowej, Przegld Pedagogiczny, n r 3 (1973), s. 55-56.

    3 Por. tame, s. 57.4 Por. E. A leksandrowska, Piramowicz Grzegorz Wincenty, w: Polski Sownik

    Biograficzny, t. 26, z. 3, W rocaw - W arszawa - Krakw 1981, s. 529-530.5 Por. A rchiwum Prowincji M aopolskiej Towarzystwa Jezusowego w Krakowie

    (dalej A PM TJ) sygn. 1344, s. 182.

  • Wzorzec osobowy nauczyciela w pogldach Grzegorza Piramowicza 303

    w kolegium w Krzemiecu. Pobyt tam nie trwa jednak dugo, gdy ostatni prb zakonn, tzw. trzeci probacj, odby Piramowicz w latach 1766/67 w Jarosawiu i stamtd wrci do Lwowa6.

    Prowincja o. Bystrzanowski na prob rodziny odda trzech modych Potockich pod opiek ks. Grzegorza Piramowicza. Ten za jesieni 1767 r. wyjecha z nimi za granic do Francji i Woch. Wedug katalogw trzy lata, tj. od roku 1767 do 1770, przebywa on ze swymi wychowankami w Rzymie. W Wiecznym Miecie 15 sierpnia 1769 r. za pozwoleniem generaa zakonu, Wawrzyca Ricciego, Piramowicz zoy uroczyst profesj po pitnastu latach ycia zakonnego. Przebywajc w Rzymie, zasta tam wielu polskich jezuitw, m.in. asystenta o. K. Koryckiego oraz o. J. Hulewicza, A. Pisarzewskiego, K. Krasickiego, D. Kaznowskiego. Rzymscy jezuici dobrze oceniali kompetencje Piramowicza, przyznajc mu katedr teologii moralnej. Akta Towarzystwa Jezusowego w Krakowie nie informuj o duszym ni trzyletnim jego pobycie w Wiecznym Miecie. Niemniej wiadomo, e w roku 1770 na pewno wrci do Lwowa. Dwaj jego podopieczni z tej zagranicznej wyprawy wstpili do stanu duchownego: Kajetan Potocki zosta kanonikiem krakowskim, a Pawe Potocki - kanonikiem w ucku. Z kolei trzeci z Potockich - Jan zosta starost kaniowskim.

    Ojciec Piramowicz ksztacc innych, sam te wci si ksztaci. Zna doskonale Juwencjusza, Rollego, Fleuryego, Pestalozziego oraz innych pisarzy francuskich i woskich. Pobyt za granic, poznanie szkolnictwa, a take spoeczestwa francuskiego i woskiego rozszerzyy i wzbogaciy umys przyszego sekretarza Komisji Edukacji Narodowej7. Po powrocie do Polski zosta skierowany do pracy nauczycielskiej w kolegium lwowskim. Piramowicz mia opini utalentowanego pedagoga, skoro powierzono mu nauczanie logiki. Zarwno dotychczasowa praktyka pedagogiczna, jak i pobyt za granic pogbiy niewtpliwie posiadane przeze uzdolnienia. Rwnoczenie by kaznodziej w katedrze lwowskiej. Ale dziaalno ta nie trwaa dugo. Wiosn 1772 r. Piramowicz wyjecha do Spa, towarzyszc w podry choremu praatowi Rzewuskiemu. Kuracja, jak przy tej okazji sam odby, wzmocnia jego sabe zdrowie. Ze Spa Piramowicz powrci do Lwowa pod koniec 1772 lub na pocztku 1773 r. Tym razem by to jego ostatni pobyt w tym miecie. W sierpniu 1773 r. znalaz si w Warszawie i odtd przysze losy zwi go ze stolic na dugie lata. Podczas pobytu w Warszawie dowiedzia si o kasacie zakonu jezuitw. Wiadomo t przyj z wielkim alem, wynikajcym prawdopodobnie czciowo z przywizania do Towarzystwa Jezusowego, w ktrym blisko ju dwadziecia lat przebywa, a w wikszej zapewne mierze z niepewnoci jutra8.

    6 Por. K. Mrozowska, Wstp, w: G. Piramowicz, Powinnoci nauczyciela oraz wybr mw i listw, Wrocaw - Krakw 1958, s. VI-VII.

    7 Por. AMP TJ, sygn. 1344, s. 186.8 Por. K. Mrozowska, Wstp, dz. cyt., s. IX-XI.

  • 304 Agnieszka Smoliska

    Dalsze ycie ks. Piramowicza po kasacie zakonu wypenia niezmordowana dziaalno w Komisji Edukacji Narodowej. Wsppraca z Komisj rozpocza si z chwiljej powstania. Pocztkowo jego udzia w poczynaniach nowo powstaej magistartury by nieoficjalny. Piramowicz pozostawa nadal u boku Ignacego Potockiego, ktry powoany zosta na sekretarza KEN, i od niego otrzymywa takie czy inne obowizki. Na pocztku 1774 r. wszed jednak do Komisji jako jej pracownik i od tego momentu a do kocajej istnienia suyjej swym pirem.

    Jednoczenie Potocki zatroszczy si o to, aby da swemu przyjacielowi trwalsze zabezpieczenie finansowe. W roku 1774 przekaza Piramowiczowi probostwo w miasteczku usytuowanym wjego dobrach - Kurowie pod Puawami. W dwa lata pniej ksistwo Czartoryscy nadali mu drugie probostwo w lecej w pobliu Koskowoli. Probostwo w Kurowie stao si dla Grzegorza Piramowicza jego waciwym domem, ostoj, orodkiem jego osobistych ambicji i zainteresowa. Sprowadzi tu matk i nie uposaone jeszcze rodzestwo, a w wolnych chwilach zajmowa si domem i gospodarstwem9.

    W lutym 1775 r. Piramowicz zosta powoany na stanowisko sekretarza w nowo utworzonym Towarzystwie do Ksig Elementarnych pod prezyden- cj Ignacego Potockiego. Pierwsza sesja Towarzystwa odbya si 7 lutego tego roku w Bibliotece Zauskich. O jej przebiegu poinformowa Piramowicz w pimie pt. Ustanowienie Towarzystwa do Ksig Elementarnych. Odtd praca w Towarzystwie pochona go bez reszty. Uczestniczy w cotygodniowych posiedzeniach Towarzystwa i w sesjach KEN. Zaprasza znanych uczonych do udziau w ogaszanych przez Komisj konkursach na podrczniki i prospekty, prosi o opini o wydawanych programach, rozsya te propagandowe listy do zagranicznych periodykw. Jako sekretarz Towarzystwa do Ksig Elementarnych inicjowa projekty i ustawy szkolne, programy nauczania, wydawa przepisy dotyczce opracowywania podrcznikw10.

    W roku 1779, latem, Piramowicz wyruszy w blisko dwuletni podr, towarzyszc w peregrynacji zagranicznej do Woch i Francji onie Ignacego Potockiego, Elbiecie z Lubomirskich, oraz jego bratu Stanisawowi i onie tego. Po drodze podrnicy zatrzymali si w Krakowie, gdzie Piramowicz zosta promowany na Uniwersytecie Jagielloskim na doktora filozofii i teologii. Nastpnie poprzez Czechy i Austri udali si do Woch. Przebywali tam do koca czerwca 1780 r., spdzajc czas gwnie w Rzymie, a nastpnie wyjechali do Parya, skd jesieni tego roku powrcili do Warszawy. Podr ta przyczynia si zapewne do ugruntowania pogldw pedagogicznych znanego jezuity