Wczesno›redniowieczna tarcza z podgrodzia w Szczecinie

download Wczesno›redniowieczna tarcza z podgrodzia w Szczecinie

of 15

  • date post

    11-Jan-2017
  • Category

    Documents

  • view

    214
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of Wczesno›redniowieczna tarcza z podgrodzia w Szczecinie

  • 269

    Marian Gosek, Anna Uciechowska-Gawron

    Wczesnoredniowieczna tarcza z podgrodzia w SzczecinieAn early medieval shield from the borough in Szczecin

    During excavations at Podzamcze in Szczecin, archaeologists found a largefragment of an early medieval shield in the fill of one of the phases of the wood andearth rampart which was dendro-dated to 1170-1197. The dating of the shield fromSzczecin corresponds to the final period of use of this form of weapon. It is possiblethat the item was brought to Szczecin by Danish armies that besieged the townseveral times in the second half of the 12th century.

    Keywords: Early Middle Ages, Pomerania, Szczecin, arms and amour

    Na terenie Starego Miasta w Szczecinie w okresie przedwojennym pro-wadzono jedynie dorane obserwacje archeologiczne podczas rnego rodzajuprac ziemnych. Dopiero po II wojnie wiatowej rozpoczto tu systematycznebadania archeologiczne, ktrymi najpierw objto teren obecnego WzgrzaZamkowego, a od lat 50. XX wieku obszar Podzamcza. Intensyfikacja pracwykopaliskowych nastpia w poowie lat 80. XX wieku, w zwizku z plano-wan odbudow zniszczonej podczas nalotw wojennych dzielnicy nad-odrzaskiej. Przystpiono do systematycznych i zakrojonych na wiksz skalwykopalisk (ryc. 1). Prowadzone byy one w oparciu o szeroki program zaka-dajcy wspprac wielu specjalistw, midzy innymi archeologw, architek-tw, historykw architektury, geomorfologw.

    W zabudowanej ju obecnie poudniowej partii Podzamcza (kwartay nr:9, 12, 14, 16, 17) interwencyjne badania archeologiczne przeprowadzonow latach 1994-1999. Polegay one przede wszystkim na badaniach sondao-wych, sucych uzyskaniu danych do projektowania i konstruowania nowychbudynkw1. Usytuowanie wykopw oraz zakres prac archeologicznychw niewielkim stopniu uwzgldniay potrzeby bada naukowych. Jednake

    1 Sprawozdania z bada prowadzonych w poszczeglnych kwartaach znajduj si midzy innymiw archiwum Wojewdzkiego Zachodniopomorskiego Konserwatora Zabytkw w Szczecinie.

    Materiay Zachodniopomorskie, Nowa Seriat. VI/VII: 2009/2010, z. 1: Archeologia, s. 269-283ISSN 0076-5236

  • 270

    niektre odkrycia pozwoliy na sformuowanie szerszych wnioskw dotycz-cych midzy innymi ufortyfikowania wczesnoredniowiecznego podgrodzia(por. Dworaczyk, Sowiski 1998), czy te prby lokalizacji, znanej ze rdepisanych, gminy niemieckiej (Wilgocki 1998).

    Bardzo istotnych danych do studiw nad rozwojem przestrzennym i zabu-dow pnocnej czci dzielnicy nadodrzaskiej dostarczyy badania sondaowo--wykopaliskowe przeprowadzone w roku 2000 na terenie kwartau 1, po wschod-niej stronie ulicy Panieskiej, przy redniowiecznym miejskim murze obron-nym z Baszt Siedmiu Paszczy. Odsonito tu nowoytn zabudoww cigu ulicy Kodnej, dwie latryny ceglane z niezwykle cenn ceramik pocho-dzc z okresu od koca XVI do XIX wieku, trzy poziomy osadnictwa rednio-wiecznego (z najstarszym wie si znalezisko dubanki z nadbudowanymiburtami, uytej wtrnie jako wymoszczenie podwrza), a przede wszystkimfragment pnocnego odcinka obwaowa wczesnoredniowiecznego podgro-dzia, posadowionego po poudniowej stronie gbokiego parowu opadajcegow kierunku Odry. Wa przecito od kulminacji szczytowej po stop. Miszoodkrytych nawarstwie sigaa 7 m. Wyrniono trzy gwne fazy jego funkcjo-nowania, przy czym najmodsz, faz III, podzielono na pi podfaz. Waniez najmodszej, piatej podfazy umocnie, datowanej licznymi prbkami dendro-chronologicznymi na lata 1170-1197, z jednej ze skrzy konstrukcyjnych waupochodzi unikatowy przedmiot duy fragment drewnianej tarczy zdobionejbarwn, malowan dekoracj (Uciechowska-Gawron 2003, 179-191) (ryc. 2).

    Tarcza ma ksztat migdau, ktrego ukowato sklepiona grna krawdtworzy charakterystyczny szpic (ryc. 3). Zachowaa si grna i rodkowa cz,na tyle dua, e pozwala na ustalenie w przyblieniu pierwotnych rozmiarw wysoko wynosia pomidzy 1,25 a 1,35 m, maksymalna szeroko 0,86 m(pomiary wykonane przed i po konserwacji rni si ze wzgldu na skurcz3,5%, ktry nastpi po wydobyciu tarczy z ziemi i podczas zabiegw konser-watorskich). Nie wiadomo rwnie, czy tarcza nie bya pierwotnie ukowatowygita, a dopiero na skutek procesw podepozycyjnych ulega spaszczeniu.

    Szkielet tarczy wykonany zosta z drewna olchowego w konstrukcji plan-kowej, z jednej warstwy szeciu dranic o szerokoci 6,5-17 cm i gruboci0,4-0,7 cm, uoonych w szeregu ciasno obok siebie, stykajcych si brzegami.Sposb zespolenia dranic nie jest do koca jasny mogy by spojone jakmieszanin klejc pochodzenia rolinnego (ywicznego) lub zwierzcego (kost-nego). Nie zaobserwowano innych cznikw, np. w postaci koeczkw drew-nianych. Na obrzeu tarczy brak ladw po wzmocnieniu jej krawdzi. Tarczanie miaa te umba.

    Front tarczy, bezporednio na drewnianej powierzchni, pokryty by barw-nym ornamentem. Zachoway si resztki kolorowej dekoracji malowanej

  • 271

    czerwon, t i czarn farb2. Cz centraln zajmuje czerwono-ty, sty-lizowany krzy o rozszerzajcych si ramionach. Obrzee za okala bordiurao szerokoci 8,5-10,5 cm, wyodrbniona za pomoc kreski wykonanej czarnfarb. Wypeniaj j powtarzajce si czerwone koa i czarne owale, wewntrzktrych umieszczono te rozety na czerwonym tle (ryc. 4).

    Na wewntrznej stronie tarczy szczeciskiej zachowa si lewy imacz,wykonany z paska skry o dugoci 42 cm. Odlego midzy otworami pogwodziach na imaczu wynosi 28 cm. Z prawej strony pas najprawdopodob-niej by znacznie krtszy, pozwalajcy na pewny chwyt doni. Na tylnejstronie tarczy zachowao si dziewi otworw po gwodziach, uoonychpo cztery i pi z obu stron (w odlegoci 24 cm). Stanowiy one mocowanieimaczy i pasa naramiennego. Otwory te rozmieszczone s jednak niew rodku cikoci tarczy, lecz nieco poniej (ryc. 5). wiadczy to o jej zymwywaeniu (ryc. 6).

    Zastosowanie drewna olchowego miao znaczenie ze wzgldu na jego wa-lory. Olcha, podobnie jak lipa, zaliczana jest do gatunkw dostarczajcychlekkiego surowca, mikkiego i szybko schncego, a wic wygodnego w obrb-ce i co waniejsze charakteryzujcego si krtkimi sojami, bardzo odpornymina rozszczepianie i pknicia (Rudziski 2009, 29), znakomicie wpywajcymina funkcjonalno tarczy. W kulturze redniowiecza, w ktrej symbolika zaj-mowa bardzo wane miejsce, a sacrum i profanum splatay si i czyy, istotnebyo rwnie, jak konotacj przydaje si poszczeglnym gatunkom drzew.Dzielono drzewa na dobre i ze, korzystne i niekorzystne, takie, ktre si sadzii takie, ktre si cina. Olcha, podobnie jak orzech i cis, to drzewo o zejreputacji: Jest bardzo podejrzana: utrzymuje dziwne stosunki z wod, ronie w miej-scach, gdzie nie rosn inne drzewa (na torfowiskach i moczarach), pali si nie dajcdymu, jej licie nie kn, jest drzewem niepokojcym, we mgle przypomina widmo(), wydaje si mie pakt z diabem, ponadto krwawi; jej te drewno po ciciuczerwienieje; wszyscy si jej boj (Pastoureau 2006, 108). Mona zatem zadapytanie, czy postrzeganie symboliki drzewa jako roliny oddziaywao w jakisposb na ocen wytworu z niego wykonanego.

    Z drugiej strony nie mona te wykluczy lokalnych tradycji ciesielskich,a take takich zupenie prozaicznych powodw jak dostpno surowca, olchajest bowiem pospolit rolin, rosnc na podmokych gruntach.

    Problematyczne jest take pokrycie powierzchni tarczy powok z nie-wyprawionej skry, ktra oczywicie nie moga si zachowa, lub uycie skry

    2 W momencie odkrycia malatura bya dobrze widoczna. Dopiero pniej stracia swoj inten-sywno.

  • 272

    wyprawionej na pergamin. Na tego typu zabieg mog wskazywa lady pojakiej oleistej substancji, znalezionej podczas zabiegw konserwatorskich(Jagielska 2007, 378, 381 oraz w tym tomie). Opieramy t hipotez na odlegejanalogii do tarczy z duskiego stanowiska bagiennego w Illerup dal z II w n.e.,na ktrej barwna dekoracja znajdowaa si pod skrzan powok nasczonolejem lnianym. Natuszczenie powodowao przeroczysto pergaminu i tymsamym pozwalao odda szczegy dekoracji (Rudziski 2009, 37). Jednakeekspertyzy tarczy szczeciskiej nie potwierdzaj w sposb jednoznaczny stoso-wania tego zabiegu. Tarcza o tak delikatnej konstrukcji, nie wzmocniona po-kryciem, raczej nie posiadaaby walorw ochronnych ani bojowych.

    W rdach ikonograficznych, na ktrych ukazana jest tylna cz tarcz,moemy dostrzec rne rozwizania techniczne mocowania pasw naramien-nych i imaczy, ktre wykonane byy przewanie ze skry, cho nie monawykluczy pasw i imaczy tekstylnych (ryc. 7, 8). W przypadku tarcz migdao-watych najczciej ukazane s obydwa systemy montowania tam nonych,przystosowane do ich trzymania na przedramieniu. A. Nadolski (1994, 62), zaZ. ygulskim (1972, 42, ryc. 12), prezentuje ukad imaczy polegajcy nauoeniu ich w prostokt. Taki system mocowania jest znany z wyobraetarcz zamieszczonych na Oponie z Bayeux (Grape 1994, 109-110). Z przed-stawie na tej tkaninie oraz zamieszczonych na kartach Biblii z pocztkw XIIwieku przechowywanej w Bibliotece Miejskiej w Dijon (Grape 1994, ryc. 2),znane s rwnie tarcze z jednym elastycznym imaczem przebiegajcym przezca ich szeroko.

    Uznaje si, e zdobienie powierzchni tarcz stanowio skutek ewolucji rynsz-tunku wojennego, a zwaszcza wprowadzenia zamknitych przybic hemw,w ktrych odziani w zbroj rycerze stali si nierozrnialni. Znaki malowanena tarczach miay wic charakter rozpoznawczy. Pocztkowo zmieniay siwraz z fantazj waciciela, z czasem, przyjte na stae, przeksztaciy siw znaki protoheraldyczne (Pastoureau 1983, 74; 2006, 237 n.). Symbolika przed-stawie bya na og bardzo prosta: np. lew uosabia si, baranek niewinno,dzik odwag, krzy chrzecijanina itp. Krzy by godem chrzecijaskichrycerzy wyruszajcych do Ziemi witej (Pastoureau 1983, 95).

    Zachowane oryginalne drewniane tarcze wczesnoredniowieczne nale dorzadkoci. Oprcz okazu ze Szczecina znamy zaledwie jedn tarcz migdao-wat, ktra pochodzi z miejscowoci Seedorf, a przechowywana jest w Schwe-izerisches Landesmuseum w Zrichu. Tarcza ta jest jednak znacznie mniejsza,bo jej wysoko w obecnym stanie zachowania to zaledwie 87 cm (brakujedolnej czci, a cz grna zostaa najpewniej cita). Jej szeroko to 67 cm,gr