TETRADA, CZYLI CZTEROELEMENTOWY WZORZEC .McLuhan, podobnie jak Alvin Toffler czy wczeniej Marks i

download TETRADA, CZYLI CZTEROELEMENTOWY WZORZEC .McLuhan, podobnie jak Alvin Toffler czy wczeniej Marks i

of 23

  • date post

    28-Feb-2019
  • Category

    Documents

  • view

    212
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of TETRADA, CZYLI CZTEROELEMENTOWY WZORZEC .McLuhan, podobnie jak Alvin Toffler czy wczeniej Marks i

ROCZNIKI FILOZOFICZNETom LXI, numer 4 2013

JAN KOS *

TETRADA, CZYLI CZTEROELEMENTOWY WZORZEC

PRZEMIAN KULTUROWYCH

WPROWADZENIE yjemy coraz intensywniej w wiecie medialnych reprezentacji zarwno wia-ta artystycznego, politycznego, jak i kulturowego. Stajemy si bardziej obserwa-torami rzeczywistoci, a w duo mniejszym stopniu jej uczestnikami. Jeli ju uczestnikami, to jak si wydaje take wedle uprzednio medialnie skrojonego scenariusza. Ekranowi specjalici mwi nam, co i jak mamy myle, co je i czym si leczy. Niestety adne dominujce spojrzenie zwykle nie zdy za-puci korzeni, bo prdzej dowiadujemy si, e poprzedni mwca kama albo nie posiada dostatecznej wiedzy. Mieszkaniec XIX-wiecznego wiata zachodniego y doniesieniami prasowymi. Jego przestrze dziaania miaa wyrane cechy spoeczne. Intelektualici spotykali si w kawiarniach, by na bieco komentowa wiadomoci z prasy. Dynamika tych zmian ulega przyspieszeniu z chwil, gdy mieszkaniec XX wieku zobaczy na ekranie ruchomy obraz, a potem usysza take wypowiadane sowa. Musiao to by ogromne przeycie, skoro Aleksiej Tostoj nazwa kinematograf wielkim niemow (pierwsze filmy byy nieme). Przypieszenie zwikszyo si niepomiernie, gdy ruchomy ekran wkroczy w prywatno bodaj kadego domostwa. Nacechowanie spoeczne zostao tym sposobem sprywatyzowane. Obecnie media stay si gwnymi komentatorami nie tylko codziennoci, ale take wydarze historycznych, przekazicielami wzor-cw zachowania, sposobw wartociowania, promotorami sztuki, ale take krea-torami talentw (lub tylko twrcami cakiem zwykych osobowoci scenicznych);

Dr hab. JAN KOS, prof. KUL Katedra Etyki Spoecznej i Politycznej Wydziau Filozofii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawa II; adres do korespondencji: Al. Racawickie 14, 20-950 Lublin; e-mail: klosjan@kul.lublin.pl

JAN KOS 94

pomagaj przy rodzeniu si karier politycznych lub prokuruj ich szybki koniec1. Jednym sowem, media (zwaszcza elektroniczne) stay si wielkimi orodkami spoecznej mobilizacji. Kanadyjski socjolog, krytyk literacki i filozof Marshall McLuhan (1911-1980) by jednym z najbardziej znanych teoretykw mediw w XX wieku. W tym tek-cie chciabym pochyli si nad ostatni ksik McLuhana, ktr Kanadyjczyk napisa razem z Brucem Powersem. Jak to zwykle bywa z dzieem powstaym u schyku ycia, The Global Village. Transformations in World Life and Media in the 21st Century, bo o tej pracy mowa, stanowi wizj przemian, jakie dokonaj si w cywilizacji pod wpywem artefaktw elektronicznych. O zmianach tych autor pisa ju w swoich dawniejszych pracach. The Global Village jest wic prb podsumowania jego wczeniejszych przemyle. O ile takie terminy, jak globalna wioska czy rodek przekazu jest przekazem na dobre ju zadomo-wiy si w dyskursie filozoficzno-socjologicznym2, o tyle tetrada nadal pozo-staje w tle i rzadko stanowi przedmiot refleksji, zwaszcza dla polskiego czy-telnika. Poniewa przewidywania McLuhana dotycz jak gosi podtytu dziea XXI wieku, ktrego nie dane mu byo doy, my, jako mieszkacy tej epoki, mamy okazj sprawdzi, czy i na ile speniy si prognozy kanadyjskiego filozofa.

I. CZYM JEST ARTEFAKT I CO ROBI

Znana teza McLuhana, e rodek przekazu jest przekazem3, gosi, e kady wytwr czowieka ma swoj gramatyk, czyli swj specyficzny sposb oddzia-ywania, ktry zmienia rodowisko. Uywajc artefaktu, dostosowujemy si do jego gramatyki albo raczej on dostosowuje nas do siebie. Zanim go zrozumiemy, znajdujemy si ju w innymi miejscu ni to, z ktrego wyruszylimy. Innymi sowy, zanim dotrzemy do zrozumienia rzeczy, rzecz ju do nas dotara i do-konaa w nas zmian nieodwracalnych. Oddziaujemy na materi, nadajemy jej form, tworzc produkt. Potem jednak zdaje si on y swoim wasnym yciem. I tu, wedug McLuhana, powinnimy dostrzec rdo naszego niepokoju. Doko-

1 Zob. D. M c Q u a i l, Teoria komunikowania masowego, t. M. Bucholc, A. Szulycka, War-szawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2008, s. 68 nn.; take T. G o b a n - K l a s, Media i komuni-kowanie masowe. Teorie i analizy prasy, radia, telewizji i Internetu, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 1999, s. 13-14.

2 Mam wiadomo tego zadomowienia, wic nie bd zajmowa si szerzej kwestiami, ktre s ju czytelnikowi znane.

3 Zob. M. M c L u h a n, Wybr tekstw, t. E. Roalska, J.M. Stokosa, Pozna: Zysk i S-ka Wy-dawnictwo 2001, s. 212 nn.

TETRADA, CZYLI CZTEROELEMENTOWY WZORZEC PRZEMIAN KULTUROWYCH 95

nujca si zmiana jest jak Mickiewiczowska niewidzialna rzeka4 ukryta pod powierzchni, cho nadajca sens naszym dziaaniom na powierzchni, tym nie-bezpieczniejsza, e jej biegu nasza myl nie jest w stanie do koca przeledzi. Nie wiemy zatem, dokd nas prowadzi. Dynamizm wpywu artefaktu na nasz wiado-mo przypomina szereg nieskoczony, rozwijajcy si w coraz to nowe formy.

McLuhan, podobnie jak Alvin Toffler czy wczeniej Marks i Comte, dzieli dzieje czowieka na epoki. Jest to oczywicie propozycja historiozoficzna jedno-czenie wyjaniajca i upraszczajca dziejowy bieg zdarze. Przypomnijmy. Marks pisa o epoce przedkapitalistycznej, kapitalistycznej i postkapitalistycznej (komunistycznej)5. Pozytywista Comte dzieli dzieje na epok teologiczn, meta-fizyczn i pozytywn, czyli naukow6. Toffler z kolei mwi o cywilizacji agrar-nej, przemysowej i elektronicznej (informacyjno-komunikacyjnej)7. McLuhan pisze o stadium oralnym, druku (pisma) oraz przekazu elektronicznego8. Perio-dyzacja ta jako ywo przywodzi na myli znan ju w czasach staroytnych koncepcj cyklicznoci ustrojw politycznych. Kady z nich ma jak wad. Jeli wada ta nabrzmiewa i zaczyna dominowa, nastpuje zmiana ustroju. I jeli na przykad w demokracji do wadzy dochodzi miernota (co przecie nie tak trudno sobie wyobrazi), nieograniczona wolno przeradza si w samowol i rozpa-sanie, niszczone s autorytety, demokracja za rycho przeradza si w tyrani. Miernota u wadzy, zepsuta wolno i zniszczone autorytety to wszystko symp-tomy choroby demokracji.

Mona by powiedzie, posugujc si ju XX-wiecznym jzykiem McLuhana, e gwatowne zmiany zachodz wskutek przegrzania przekanika9. Ostatecznie przecie kady ustrj polityczny to take charakterystyczny dla niego model ko-munikacji. A jest on realizowany za porednictwem stosownego medium, ktry by dla Kanadyjczyka decydujcym inicjatorem wszelkiej zmiany. U wspom-nianego Marksa o zmianie decydoway, jak wiemy, stosunki produkcji. Epok oraln, wedle periodyzacji McLuhana, ksztatowao sowo mwione. Sowo to wizao si z osob, spotkaniem, miejscem, czasem. Przestrzenie wydarzania

4 Por. A. M i c k i e w i c z, Dziady. Cz. III, Warszawa: Czytelnik 1974, sc. II (Improwizacja). 5 J. S z a c k i, Historia myli socjologicznej, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2002,

s. 237-232. 6 F. C o p l e s t o n, A History of Philosophy, t. 9, cz. I, Garden City: Image Books 1974, s. 97-103. 7 Zob. A. T o f f l e r, Trzecia fala, t. E. Woydyo, Warszawa: PIW 1997, s. 35 nn. Toffler

nazywa te trzy etapy rozwoju falami. Trzecia fala, w ktrej yjemy, bdzie podobnie jak wierzy McLuhan fal pojednania i syntezy.

8 Por. J. K o s, Pomidzy determinizmem z indeterminizmem, [w:] M. S o k o o w s k i (red.), Definiowanie McLuhana. Media a perspektywy rozwoju rzeczywistoci wirtualnej, Olsztyn: Algraf 2006, s. 15-16.

9 Zob. M c L u h a n, Wybr tekstw, s. 241 nn.

JAN KOS 96

(powstawania) sowa s wielowymiarowe. Sowo cechuje przemijalno10, wic istnieje zasadniczo jedynie w ulotnym momencie powstawania. Buduje wsplnot, tworzy charakterystyczny sposb wspycia ludzi, ktry nasz autor nazwa plemiennoci (trybalizmem); sowo mwione gromadzi, przyciga, kieruje uwag, czy. Gdy pojawio si sowo pisane (druk), epoka oralna przeksztacia si w epok dominacji mechanicznej. Samo sowo przestao by wiadectwem obcowania z drugim czowiekiem, a stao si przedmiotem analizy.

Wynalezienie druku zmienio nasze mylenie o rzeczywistoci. Druk uczyni nas ludmi lewej pkuli z dominujcym myleniem logicznym, sekwencyjnym i linearnym. Taki jest charakter wiedzy jako struktury racjonalnej, ktrej cech jest rozrnianie, dzielenie, porwnywanie, mierzenie i wartociowanie, najwaniejsze za abstrahowanie11. Mylenie takie charakteryzuje si nastpujcym po sobie cigiem przesanek, ktre wzajemnie z siebie wynikaj, prowadzc do wniosku:

P Q S T

Sekwencyjno sprawia, e rozkadamy rzeczywisto na elementy, buduje-my modele i zaczynamy schematycznie oraz wybirczo analizowa nasze otocze-nie. Jest to struktura epoki pisma zgodnie z przekonaniem McLuhana, e for-malno-strukturalna logika medium przenosi si na nasz wiadomo. Zauwamy, e w istocie McLuhan charakteryzuje dominujcy w epoce nowoytnej racjona-lizm. Zrodzi si on na fundamencie przekonania Kartezjusza, e drog analizy (fragmentacji rzeczywistoci) mona doj do tego, co niepowtpiewalne, od-rzucajc po drodze wszystko, cokolwiek budzi wtpliwo.

Obecnie, pod wpywem mediw elektronicznych, powracamy do pierwotnej plemiennoci, czyli do oralnoci, do audiowizualnego rodowiska. Elektryczno bowiem powiada McLuhan dokona decentralizacji12, bo taka jest natura elek-trycznoci. Dociera wszdzie, czynic nasz przestrze akustyczn, ktrej centra znajduj si wszdzie, a granice nigdzie. Druk oddziela, dwik zlewa si w jedn harmonijn cao. Pierwotno gramatyki (formy) artefaktu (medium) polega na tym, e Kanadyjczyka interesuje w pierwszym rzdzie to, j a k dowiadczamy wiat, a nie c z e g o dowiadczamy13. Sposb dziaania medium elektrycznego wpywa na ksztatowanie naszej rzeczywistoci komunikacyjnej, ktra wedug McLuhana przyjmuje ksztat kolisty. Po okresie scentralizowanego druku znaj-

10 Zob. J. J a p o l a, Tekst czy gos? Waltera J. Onga antropologia literatury, Lublin: RWKUL 1998, s. 97.

11 Zob. F. C a p r a, Tao fizyki, t. P. Macura, Krakw: Zakad Wydawniczy Nomos, 1994, s. 40. 12 M c L u h a n, Wybr tekstw, s. 244. 13 Zob. M c Q u a i l, Teoria komunikowania masowego, s. 140.

TETRADA, CZYLI CZTEROELEMENTOWY WZORZEC PRZEM