Rozwój naukowy badacza a rozwój psychiczny człowieka. Próba

Click here to load reader

  • date post

    11-Jan-2017
  • Category

    Documents

  • view

    220
  • download

    1

Embed Size (px)

Transcript of Rozwój naukowy badacza a rozwój psychiczny człowieka. Próba

  • U N IW ERSY TET IM. ADAM A M IC KIEW IC ZA W POZN AN IUSERIA KULTUROZNAWSTWO NR 5

    N A U K A H U M A N IST Y K A . C Z O W IEK

    Prace dedykowane Profesor Krystynie Zamiarze

    w czterdziestolecie pracy naukowej

    P od red ak c jJ e r z e g o K m i t y , B a r b a r y K o t o w e j i J a c k a S jk i

    WYDAWNICTWONAUKOWE

    PO ZN A 2005

  • J e r z y B r z e z i s k i

    Rozwj naukowy badacza a rozwj psychiczny czowieka*

    Prba analogii

    Przyjmijmy jako punkt wyjcia, e mona mwi o dwch kontinuach czasowych. Na jednym mona zlokalizowa kad osob, ktra podja specyficzn aktywno zawodow zwizan z: prowadzeniem bada naukowych, upowszechnianiem ich rezultatw (publikacje, wystpienia konferencyjne), ksztaceniem studentw, udziaem w ksztaceniu kadr naukowych (opieka nad pracami doktorskimi i opiniowanie awansw naukowych), udziaem (w roli eksperta) w ksztatowaniu praktyki spoecznej. Bdzie to kontinuum rozwoju aktywnoci zawodowej, a w odniesieniu do interesujcej nas do specyficznej aktywnoci zawodowej bdzie to kontinuum rozwoju naukowego. Niejako rwnolegle do tego pierwszego, odnoszcego si do aktywnoci zawodowej (tu, trzeba to wyranie zaznaczy, bardzo specyficznej, bowiem odnoszcej si do niewielkiego uamka caej dorosej populacji), mona zbudowa drugie, naturalne kontinuum odnoszce si do rozwoju psychicznego czowieka w cigu jego ycia po prostu. Bdzie to kontinuum rozwoju psychicznego czowieka. Psychologowie rozwoju zajmujc si osobliwociami zmieniania si czowieka na tym kontinuum, mwi w takim wypadku o psychologii rozwoju czowieka w penym cyklu ycia"1.

    1 Por.: A. Brzeziska (2000), Spoeczna psychologia rozwoju, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, s. 36; por. te ostatnio przetumaczony na jzyk polski bardzo dobry podrcznik: H. Bee (2004), Psychologia rozwoju czowieka, Pozna: Wydawnictwo Zysk i S-ka. Na

  • 34 Jerzy Brzeziski

    Jedna z bodaje ciekawszych psychologicznych koncepcji opisujcych kolejne stadia (a wyrnia ich a osiem) rozwoju czowieka w penym cyklu ycia zostaa opracowana przez Erika H. Eriksona2. Uwaam, e mona sprbowa przeprowadzi swoist analogi midzy: (1) stadiami rozwoju psychicznego czowieka i (2) etapami rozwoju naukowego badacza. Przeprowadzenie takiej analogii bdzie przedmiotem niniejszego opracowania.

    Erika H* Eriksona teoria omiu stadiw rozwoju psychospoecznego czowieka

    Koncepcja stadiw rozwoju czowieka opracowana przez Erika H. Eriksona nawizuje do psychoanalitycznej koncepcji autorstwa Sigmunta Freuda. Zostaa ona jednak wzbogacona przez wasne dowiadczenia kliniczne i badawcze Erika H. Eriksona.

    W kadym z wyonionych etapw ycia jednostka dowiadcza wg niego [E.H. Eriksona - JB] specyficznego 'problemu' yciowego i dokonuje reintegracji swoich potrzeb oraz posiadanych kompetencji zgodnie z odczuwanymi przez siebie naciskami spoecznymi, pyncymi z kultury, w ktrej yje [...] rozwj czowieka polega na przechodzeniu z etapu do etapu w wyniku poradzenia sobie z kolejnym problemem, a wic po zajciu odpowiednich 'zdarze psychologicznych' [...], a nie jedynie w rezultacie osignicia odpowiedniego wieku chronologicznego. Istotne jest przyjcie przez E.H. Eriksona zaoenia, e zmiany rozwojowe zachodzce w kadym z wyrnionych stadiw maj znaczenie dla zmian, jakie bd zachodziy we wszystkich nastpnych stadiach. Stadia te tworz pewn sekwencj, przez ktr rozwijajca si jednostka musi przej w takiej wanie, a nie innej kolejnoci"3.

    Wedug Helen Bee, autorki jednego z najlepszych w wiatowej literaturze psychologicznej podrcznikw akademickich z zakresu nowoczenie pojmowanej psychologii rozwoju czowieka w caym cyklu ycia, istot teorii Erika H. Eriksona jest to, e:

    wiasem mwic, polski tytu zgubi" podstawowy sens terminu angielskiego, wok ktrego utworzony zosta oryginalny tytu monografii: lifespan development. Przed laty, w 1998 r., M. Tyszkowa zaproponowaa, aby angielski termin life-span developmental psychology odda w jzyku polskim terminem: psychologia rozwoju czowieka w cigu ycia - por.: M. Tyszkowa (1988), Rozwj psychiczny czowieka w cigu ycia. Zagadnienia teoretyczne i metodologiczne, Warszawa: PWN, s. 6.

    2 Por.: E.H. Erikson (1997), Dziecistwo i spoeczestwo, Pozna: Dom Wydawniczy Rebis, rozdz. 7: Osiem okresw w yciu czowieka, s. 257-287; take: A. Brzeziska (2000), Spoeczna ..., op. cit., s. 249-258.

    3 Por.: A. Brzeziska (2000), Spoeczna ..., op. cit., s. 250.

  • Rozwj naukowy badacza a rozwj psychiczny czowieka. Prba analogii 35

    [...] kade nowe zadanie, kady dylemat jest narzucony rozwijajcemu si czowiekowi przez zmiany w wymaganiach spoecznych. Mona j sparafrazowa sowami Matyldy Riley, mwic, e kada warstwa wiekowa ma swoje specyficzne zadanie psychologiczne. Skoro chcc nie chcc, posuwamy si po latach, zatem przed rozwijajcym si czowiekiem stawiane s coraz to nowe zadania bez wzgldu na to, czy udao mu si pomylnie rozwiza poprzednie dylematy, czy te nie. Nie mona pozostawa dwudziestolatkiem tak dugo, a si uporamy z zadaniami tego wieku! Czas pcha nas naprzd z 'nadbagaem' nierozwizanych spraw. Tote pocztkowe zadania s szczeglnie wane, gdy przygotowuj grunt dla wszystkich nastpnych"4.

    W caym cyklu ycia kady czowiek przechodzi, wedug Erika H. Erik- sona, przez osiem etapw (stadiw):

    1) niemowlctwo: do 1. roku,2) wczesne dziecistwo: 2-3 rok,3) wiek zabawy: 4-5 rok,4) wiek szkolny: 6-12 rok,5) dorastanie (adolescencja): 13-22 rok,

    i. wczeniejszy okres (wczesna adolescencja): 13-17 rok,ii. pniejszy okres (pna adolescencja): 18-22 rok,

    6) wczesna doroso: 23-34 rok,7) rednia doroso: 35-60 rok,8) pna doroso: powyej 61. roku.Na kadym z etapw rozwoju jednostka musi rozwiza specyficzne dla

    niej problemy. W wielkim skrcie rzecz ujmujc, idzie o waciwe na danym etapie rozwoju pogodzenie wasnych pragnie i potrzeb z normatywnymi naciskami wywieranymi na jednostk przez jej otoczenie spoeczne. Aby uzyska satysfakcjonujce rozwizanie powstaych na osi: ja-spoecze- stwo" napi, jednostka musi by wyposaona w okrelone kompetencje- inne, i to coraz bardziej zoone, dla kadego etapu jej rozwoju. Wejciu jednostki w dan faz rozwoju towarzyszy na og due napicie zwizane z niedostatecznym wyksztaceniem waciwych do sprostania naciskom spoecznym kompetencji, z postrzeganiem jako ostro przeciwstawionych sobie wasnych pragnie i de oraz wymaga i naciskw rodowiska. Dopiero wyksztacenie adekwatnych kompetencji pozwoli jednostce na rozwizanie powstaego kryzysu i na dojrzae przejcie do nastpnego etapu. Wymagania zewntrzne" wzgldem jej wewntrznych standardw ulegaj pod koniec etapu rozwojowego uwewntrznieniu (bd to ju jej wewntrzne" wymagania). Jednostka jest gotowa stawi czoa nowym problemom powstaym, podobnie jak na poprzednim etapie rozwoju, wskutek

    4 Por.: H. Bee (2004), Psychologia ..., op. cit., s. 41.

  • 36 Jerzy Brzeziski

    wytworzenia si napi midzy tym, co wewntrzne", podmiotowe" (ale w jakim sensie gorsze" ze spoecznego, normatywnego punktu widzenia) i tym, co zewntrzne", narzucone" (normujce i przygotowujce jednostk do nowych zada).

    Mona zatem dla kadego etapu rozwoju wskaza charakterystyczne wymagania spoeczne i adekwatne do nich kompetencje, ktre pozwol jednostce zredukowa powstae na pocztku etapu napicia midzy wewntrznym" i zewntrznym" oraz pozytywnie przej do etapu nastpnego.

    Niedojrza za form rozwizania kryzysu rozwojowego jest z jednej strony przyjcie naciskw zewntrznych jako w peni obowizujcych, niezalenie od wasnego zdania jednostki w tej sprawie (postawa neoficka"), a z drugiej - trwanie przy wasnych pogldach, przekonaniach, kompetencjach jako jedynie susznych" i odrzucanie wyzwa, jakie stawia spoeczne otoczenie jednostki. W obu tych wypadkach jednostka nie dokonuje reintegracji swego dowiadczenia na nowym - wyszym - poziomie, bowiem nie czy nowego dowiadczenia ze starym, uksztatowanym we wczeniejszych fazach rozwojowych, a jedynie tworzy now wysp kompetencji", a raczej, naleaoby powiedzie, niekompetencji" (mwic jzykiem Jerome S. Brunera5 - tworzy now kolekcj informacji) bd udoskonala ju posiadane kompetencje. Tyle, jeli chodzi o ducha" koncepcji Erika H. Eriksona.

    Stadia i fazy rozwoju naukowego badacza

    Taki, jak Eriksona sposb patrzenia na rozwj psychiczny jednostki mona, per analogiam, odnie do rozwoju naukowego badacza, ktry, zgodnie z zaoeniem, i rozwj czowieka trwa przez cae ycie, przechodzi przez charakterystyczne dla niego etapy rozwojowe. Take i w tym specyficznym wypadku mona wskaza na charakterystyczne wymagania spoeczestwa nauki", ktrym musi sprosta, poprzez opanowanie okrelonych kompetencji, cigle rozwijajcy si badacz6. Mona te wskaza na twrcze, rozwojowo none sposoby rozwizywania kryzysw rozwojowych - w tym wypadku odnoszce si do rozwoju tosamoci naukowej badacza - ktre tak znaczc rol odgrywaj w koncepcji Erika H. Eriksona.

    5 Por.: J.S. Brunner (1978), Proces ksztacenia, Warszawa: PIW.6 Por.: J. Ziman (1972), Spoeczestioo nauki, Warszawa: PIW; take: J. Brzeziski (2004),

    O cnotach uniwersyteckich. [W:] S. Ciesielski, T. Kulak, K. Ruchniewicz, J. Tyszkiewicz (red.), Wok historii i polityki. Studia z dziejw XIX i XX wieku dedykozoane Profesorowi Wojciechowi Wrzesiskiemu w siedemdziesit rocznic urodzin, Toru: Wydawnictwo Adam Marszaek, s. 83-98.

  • Rozwj naukowy badacza a rozwj psychiczny czowieka. Prba analogii 37

    Napicia, jakie musz by rozwizane przez kandydata na badacza czy przez badacza, aby mg, w swoim rozwoju, przej na wyszy, bardziej dojrzay poziom rozwoju, zwizane s, jak sdz, z:

    1. Kryteriami inicjacji naukowej i wymaga opracowanymi przez spoeczno uczonych stawianych osobom ubiegajcym si o czonkostwo tego elitarnego klubu". Inaczej mwic, idzie o trafne rozpoznanie przez jednostk kryteriw, ktrych spenienie przez kandydata wymagane jest, aby mg on partycypowa w yciu spoecznoci badaczy. Przypomina to, rzecz jasna, procedur wchodzenia do cechu i zwizane jest z jakim okresem term