Problemy metodologiczne współczesnego literaturoznawstwa

Click here to load reader

  • date post

    11-Jan-2017
  • Category

    Documents

  • view

    217
  • download

    2

Embed Size (px)

Transcript of Problemy metodologiczne współczesnego literaturoznawstwa

  • Wiesaw Krajka

    "Problemy metodologicznewspczesnego literaturoznawstwa",pod redakcj Henryka Markiewicza iJanusza Sawiskiego, Krakw 1976,Wydawnictwo Literackie, ss. 550, 2nlb. + errata na lunej kartce :[recenzja]Pamitnik Literacki : czasopismo kwartalne powicone historii i krytyceliteratury polskiej 69/1, 363-373

    1978

  • s i yciodajna. Zreszt sama autorka Gorczki rom antycznej porwnuje ten motyw, powoujc si na badania Eliadego, z aktami orgii ofiarnych, ktrych zadaniem jest powtrzenie sakralnego momentu poczcia nowego wiata. Trudno zatem mwi o mistyce klski.

    Powstaje wreszcie pytanie o suszno stawianej w ksice tezy, e idea Dziadw , poczona z ide acucha bytw, zaowocowaa w systemie genezyjskim. Uznajc w zasadzie t sugesti, wspomnie wypada, i teoria wzajemnego odbicia wiatw zostaa w filozofii Sowackiego swoicie zmodyfikowana. W planie kosmicznej teraniejszoci Genezis z Ducha istnieje tylko ziemia, a Nowe Jeruzalem, niebo to stan zaoony, potencjalny, pewny, ale nieosigalny przed ostateczn przemian c a e j ludzkoci. Dlatego w historiozofii poety wysuwa si na czoo idea - t o s a m o c i , nie odpowiednioci, correspondances. Std tak czste podkrelenia w i e k o w e j pracy ducha, ktra wie wzajemnie natur i histori, nie na zasadzie analogii, jak sugeruje badaczka, ale poprzez tosamo ewoluujcego indywiduum.

    Przeledziwszy niektre z tropw, jakimi Maria Janion prowadzi czytelnika przez labirynty romantycznej myli, stwierdzi trzeba, e powodem poczynionych tu wyborw bya w kadym wypadku niezwyka sugestywno i oryginalno odkry autorki, inspirujcych do podjcia prb dialogu, kontynuacji czy konfrontacji przekona i tez Gorczki rom antycznej z historycznoliterack tradycj interpretacyjn. Czy nawietlone tu wtki dostarczaj argumentw w sporze o pocztek nowoytnej wiadomoci, jaki wznowio ukazanie si dziea? Czy paradygmat romantyczny to istotnie podstawowy paradygmat czasw nowoytnych?

    Pozostawiajc pole do rozstrzygni w tej mierze kontynuatorom dzisiejszym walki klasykw z romantykami, wypada zauway, i problematyka mylowa XIX stulecia przeoona na jzyk poj XX-wiecznych wykazuje zaskakujce zbienoci by przykadowo wymieni czstokro przyzywan opozycj natura kultura, konflikt strukturalizmu i marksizmu w sporze o histori i historiotwrcze zdolnoci czowieka, o wspczesne koncepcje jego wolnoci. Nie wydaje si te, iby wskazane zagadnienia byy antycypowane przez polski klasycyzm. I to bynajmniej nie z powodu jego legendarnej gupoty, prymitywnej tpoty i moralnej obmierzoci, ale z uwagi na fakt, i wymienione przez Przybylskiego antynomie: pertraktacje walka; wolno nasza i wasza polska zagroda; instytucja pastwa duchowa kultura; e one wszystkie formuowane w jzyku pozbawionym m etafizycznych sensw to zesp alternatyw prakseologicznych koniecznych w sytuacji utraty niepodlegoci, a nie prba intelektualnego ujawnienia i opanowania nowej problematyki filozoficznej.

    Czy opanowanie to stao si istotnie duchow tyrani? Z pewnoci dno do zniwelowania antynomicznej struktury romantyzmu upowszechnia takie przekonanie. Podane byoby wic przywrcenie ruchu owych antynomii, nawet wbrew tkwicym w samym romantyzmie tendencjom do unieruchamiania rzeczywistoci. Ale to ju postulat pod adresem przyszych dzie, kontynuujcych drogi Gorczki rom antycznej.

    Ewa ubieniewska

    PROBLEMY METODOLOGICZNE WSPCZESNEGO LITERATUROZNAWSTWA. Pod redakcj H e n r y k a M a r k i e w i c z a i J a n u s z a S a w i s k i e g o . Krakw 1976. Wydawnictwo Literackie, ss, 550, 2 nlb. + errata na lunej kartce.

    Problem y metodologiczne wspczesnego literaturoznawstwa to zbir referatw wygoszonych na konferencji naukowej, ktra odbya si w listopadzie 1974 w War

  • szawie. Konferencja ta (i omawiana tu publikacja) stanowia niezmiernie wane wydarzenie w polskim literaturoznawstwie, albowiem:

    1) raz jpszcze uwiadomia literaturoznawcom, i refleksja metodologiczna powinna zawsze towarzyszy ich postpowaniu badawczemu, a wiadomo m etodologiczna jest fundamentem wszelkich bada naukowych jej brak za przesdza0 miernym poziomie bada literaturoznawczych i spycha je na pozycje niezbyt ju dzi aktualnych bada literackich w stylu pozytywistycznym;

    2) stanowic panoramiczny przegld i kompleksowe ujcie problematyki m etodologicznej wszystkich podstawowych dziedzin literaturoznawstwa podsumowuje ona dotychczasowy dorobek metodologii literaturoznawstwa oraz wytycza jej przysze kierunki rozwoju.

    We wstpie do tomu redaktorzy zaznaczaj, i punkt cikoci pada w referatach nie na stan bada, lecz na problemy ywotne dla poszczeglnych dziedzin literaturoznawstwa, konkretne za referaty prezentoway nie tylko zapis w iadomoci metodologicznej ich autorw, lecz rwnie, i przede wszystkim, wyraz okrelonych tendencji we wspczesnej metodologii polskiego literaturoznawstwa. Twierdzenie to sprawdza si w stosunku do wikszoci tekstw skadajcych si na w tom tych, ktre zarwno referuj stosowane w literaturoznawstwie metody badawcze (w Polsce lub za granic) jak i przedstawiaj wasne teorie metod badawczych oraz oryginalne postulaty metodologiczne. Trudno jednake oprze si wraeniu, i niektre z artykuw tomu nie speniaj kryteriw zaoonych przez redaktorw tej publikacji, dajc jedynie rejestracj stanu bada, charakteryzujc1 systematyzujc istniejce metody, przy ograniczonej do minimum warstwie pro- blemowo-postulatywnej.

    W ukadzie artykuw Problem w metodologicznych wspczesnego literaturoznaw stw a mona wyrni pewne bloki tematyczne, grupujce po kilka prac np. referaty J. Ziomka i M. Janion powicone problematyce historii literatury; T. Sku- balanki i T. Kostkiewiczowej poruszajce zagadnienia stylistyki; czy M. Gowiskiego, S. kiewskiego, S. Frybesa i M. Straszewskiej, dotyczce szeroko pojtej spoecznej komunikacji literackiej i ycia literackiego. Ukad referatw w ksice nie daje jednak wystarczajco uporzdkowanego i integrujcego ujcia problematyki metodologicznej literaturoznawstwa; osignita syntetyczno ujcia jest niepena. Dlatego omawianie poszczeglnych artykuw odbdzie si tu w porzdku odbiegajcym od ich kolejnoci w ksice w porzdku sugerujcym, mam nadziej, pewien (niedoskonay, by moe) syntetyczny obraz problematyki metodologicznej wspczesnego literaturoznawstwa polskiego.

    Kilka referatw rozpatruje problematyk r e l a c j i l i t e r a t u r y i j e j z e w n t r z n y c h k o n t e k s t w : recepcji literatury i spoecznej komunikacji literackiej (Gowiski, kiewski), ta spoecznego i ycia literackiego (kiewski, Frybes, Straszewska) oraz osobowoci pisarza (migrodzka, Sarnowska-Temeriusz).

    Micha Gowiski w artykule Odbir, konotacje, s ty l rozpatruje problematyk recepcji literatury i proponuje, by owej problematyce przyzna miejsce centralne w badaniach literackich. W przedstawionej przez niego teorii recepcji dziea literackiego (kontrastujcej jego odbir z recepcj innych typw tekstw) rol zasadnicz odgrywa pojcie stylu odbioru (rozumianego jako system spoecznych gustw i preferencji czytelniczych oraz oczekiwa i konotacji zwizanych z recepcj literatury). Dzieo literackie zdolne jest do wchodzenia w kontakt z rnymi kontekstami i stylami odbioru, take z odmiennymi od swego kontekstu macierzystego. Ksztat recepcji utworu literackiego okrelany jest, zdaniem Gowiskiego, przez konfrontacj konotacji i norm lektury funkcjonujcych w okrelonej kulturze literackiej z normami lektury wyznaczanymi przez sam utwr (konfrontacja ta ma te istotne znaczenie dla analizy wszelkiej komunikacji literackiej). Propozycje Gowi

  • skiego stanowi nowe ujcie problematyki odbioru dziea literackiego. Jednake o skali ich nowatorstwa oraz stopniu przydatnoci praktycznej zadecyduje dopiero zastosowanie ich do konkretnych bada nad recepcj. W kadym razie na pewno s niezwykle cenn prb doprecyzowania poj i narzdzi badawczych.

    Stefan kiewski w artykule Pola zainteresowa wspczesnej socjologii litera tu ry bierze (podobnie jak Gowiski) za podstaw swych rozwaa proces komunikacji literackiej i w jego kategoriach buduje koncepcj socjologii literatury, rozumianej jako spoeczne funkcjonowanie tekstw literackich, spoeczne aspekty w szelkiej komunikacji literackiej. Proces spoecznej komunikacji literackiej funkcjonuje tu wic jako sposb ujcia relacji literatury i jej spoeczno-kulturowego kontekstu. kiewski daje te w swym referacie przegld niezwykle bogatej problematyki stanowicej przedmiot bada socjologii literatury.

    Jednym z zewntrznych, spoeczno-kulturowych kontekstw literatury jest ycie literackie. T problematyk omawiaj Stanisaw Frybes (Koncepcje bada nad yciem literackim) i Maria Straszewska (Problem atyka bada nad yciem lite rackim). Frybes widzi ycie literackie w perspektywie historii literatury i wyranie akcentuje odrbno takich bada od postulowanych przez kiewskiego, socjologicznie i semiotycznie zorientowanych bada nad kultur literack. Zdaniem Fry- besa, najistotniejsz rzecz w badaniach nad yciem literackim jest funkcja jego poszczeglnych przejaww w oglnym obrazie epoki i procesu historycznoliterackiego. W przeciwiestwie do pracy Frybesa, posiadajcej wyran dominant m etodologiczn, Straszewska zajmuje si w swym artykule gwnie usystematyzowaniem problematyki wchodzcej w zakres bada nad yciem literackim.

    Artyku Elbiety Sarnowskiej-Temeriusz pt. W krgu bada tematologicznych, bdcy prezentacj nie uprawianych w Polsce bada tematologicznych, omawia problematyk relacji literatury do dwu jej zewntrznych kontekstw: ta historyczno- kulturowego (tematologia kulturowa) oraz osobowoci pisarza (psychotematologia jako pewien wariant psychogenetyzmu i psychoanalizy). Praca ta jednake prezentuje tylko stan bada w zakresie rnych nurtw tematologii i nie zawiera adnych konkretnych problemw, propozycji czy ocen metodologicznych.

    W zupenie innej perspektywie ukazuje problematyk relacji literatury do osobowoci pisarza artyku Marii migrodzkiej Osobowo i ycie pisarza w monografii historycznoliterackiej. Autorka przypomina m. in. nast