Norbert Korniłłowicz Motywy heroizmu i miłości w literaturze polskiej ...

download Norbert Korniłłowicz Motywy heroizmu i miłości w literaturze polskiej ...

of 15

  • date post

    11-Jan-2017
  • Category

    Documents

  • view

    217
  • download

    4

Embed Size (px)

Transcript of Norbert Korniłłowicz Motywy heroizmu i miłości w literaturze polskiej ...

  • Norbert Korniowicz

    Motywy heroizmu i mioci wliteraturze polskiej XVII wiekuPamitnik Literacki : czasopismo kwartalne powicone historii i krytyceliteratury polskiej 73/1/2, 179-192

    1982

  • II. M A T E R I A Y I N O T A T K I

    P a m i tn ik L it e r a c k i L X X I I I , 1932, z. J/2 P L IS S N 0031-0514

    NORBERT KORNIOWICZ

    MOTYWY HEROIZMU I MIOCI W LITERATURZE POLSKIEJ XVII WIEKU

    M ars i Wenus

    K ultu ra staropolska zapomina jakby o namitnoci, k tra poczya niegdy boga w ojny z bogini mioci. W literaturze XVXVII w. Mars jest Marsem sarm ackim, nieskonnym wbrew swojej mitologicznej naturze do miosnych igraszek, uosobiajcym surowo ry cersk, krw aw e dzieje. Te znaczenia eksponuj ty tu y utworw, np. Mars m oskiew ski krw aw y (1605) Jana abczyca czy Marsowa pod Ka- usz z ord transakcja 1672 (powst. ok. 1675) W acawa Potockiego. Jako bg wojny i siy wojennej Mars w ystpuje w jezuickim dramacie szkolnym, trak tu jcym antyk arbitralnie i uytkowo. Sfera znacze skupionych wok tej postaci jest ustabilizowana, zdefiniowana przez takie epitety, jak srogi, elazny, wojenny, waleczny, swarliwy, wojujcy dla samej przyjemnoci wojowania.

    Wenus uosabia wartoci wyranie zrnicowane w zakresie poszczeglnych gatunkw literackich, pozostajce w zwizku z m oralnym program em pisarza (w twrczoci Reja, Paprockiego, Potockiego). Jest mitologicznym symbolem, ktrego tre rozpisywana bya na rne gatunki. W epitalam iach, poezji miosnej oznacza ycie pryw atne, osobiste szczcie niechtne wojnom (Wenus nieprzyjacika bojom w Epitalamium na wesele [...] Krzysztofa Radziwia [...] anno 1578, 27 julii J. Kochanowskiego), przyjemnoci czasw pokoju, zmysowe praw a natu ry ludzkiej, gw arantujce cigo rodzaju, ponadto oznacza oczywicie urod kobiec (Wenus rana). W renesansow ym i barokowym m oralitecie znaczy potpian rozkosz cielesn, np. w polskiej m oralizujcej przerbce Iudicium Paridis Lochera, pochodzcej z r. 1542, w Tragedii o polskim Scylurusie (1604) Jurkowskiego. Utosamienie: Wenus = rozkosz (voluptas), jest tak dalekie, e w jezuickim dramacie szkolnym Wenus jeli pojawiaa si, to bardzo rzadko.

    Zastpowaa j oglnikowo i szeroko rozumiana Rozkosz jako zesp rnych przyjemnoci i rozrywek. Dziao si tak prawdopodobnie dlatego, aby zatrze jednostronny, erotyczny charakter Wenus *.

    1 T. B i e k o w s k i , Fabularne m otywy antyczne w dramacie staropolskimi ich rola ideowa. Studium z dziejw kultury staropolskiej. Wrocaw 1967, s. 54.

  • 180 N O R B E R T K O R N I O W IC Z

    W sumie jednak W enus bya postaci bogatsz od Marsa, to jej wielowiekowa tradycja nadaa wicej znacze i atrybutw .

    W nurcie lite ra tu ry renesansowej, ktrej bliska bya tradycja kultu ry staroytnej, mio i wojna nie oznaczaj wartoci sprzecznych, wykluczajcych si. W epikurejskiej koncepcji czowieka yjcego jako czas niesie mio jest dobrodziejstwem czasw pokoju. Barok rozdziela to, co renesansow y hum anizm poczy w rycerskim decorum : wojn i mio, sy tuacj rycersk i ziemiask (wzr Cyncynnata, rolnika porzucajcego pug, aby w chwili zagroenia broni ojczyzny). Czas staje si wrogiem czowieka, poniewa k ry je w sobie mier, k tra moe zaskoczy w kadej chwili. W in terp retacji lite ra tu ry barokowej, ujaw niajcej waciw natu r wiata, szczeglnie w pocztku w. XVII, pojcia' te sta j si kategoriam i opozycyjnymi. Niezalenie od dodatniego bd ujem nego aksjologicznego nacechowania w ystpuj w relacji w zajem nie przeciw staw nej. Dobra wojna jest opozycj zej mioci i odwrotnie. wiadczy o tym Pie Jerzego Szlichtynga, w ktrej ideaom ycia surowego przeciwstawione zostay wartoci z repertuaru wiatow ych delicyj, a wrd nich zmysowa mio. W ojna to tylko krw ie rozlew anie 2. Szlichtyng, korzystajc po sowizdrzal- sku z licencji wesoka, odrzuca nobilitujc, patriotyczn i religijn sem antyk wojny. W ojna zostaje sprowadzona do swej elem entarnej treci, zdegradowana. Z kolei pim iennictwo kontrreform acyjne na Ce- rer, Bachusa i rum ian W enus nakada m oralistyczn anatem , upatru jc w urokach ycia zagroenie bd dla w iekuistej szczliwoci jednostki, bd dla jej rycerskiej gotowoci do obrony Rzeczypospolitej, przedm urza chrzecijaskiego i aciskiego wiata. In terpretacja trak tu jca mio jako tem at z n a tu ry swej niem oralny utrzym uje si szczeglnie dugo w utw orach pisanych dla teatru . Jeszcze w 1747 r. sztuka z kocow sentencj: mio ponad wszystko bya zupenie nie do pom ylenia na adnej scenie w Polsce, poza pryw atn scen dworsk 8.

    W literatu rze barokowej in terp re tac ja w ojny i mioci wie si z an tytetyczn koncepcj c z o w i e k a p o d z i e l o n e g o midzy naturalne inklinacje i boskie inspiracje oraz z pojciem wiata, k t ry chodzi w odmcie , staw iajc jednostk ludzk wobec koniecznoci wyboru.

    Problem atyk barokowej antropologii egzem plifikuj popularne w lite ra tu rze i sztuce europejskiego Seicento monomachie Erosa i Anterosa, w ktrych ten drugi uosabia etyczne zaangaowanie si w deniu do niebieskiej o jczyzny4. Problem atyk wyboru drg ycia wyraa

    ! J. T. T r e m b e c k i , Wirydarz poetycki. Z rkopisu [...] L. M i z e r s k i e g owyda A. B r c k n e r . T. 1. Lww 1910, s. 176.

    8 B i e k o w s k i , op. cit., s. 125.4 Pierwotne oraz wtrne znaczenie Anterosa i przeksztacenia motywu prze-

  • M O T Y W Y H E R O IZ M U I M I O C I 181

    m otyw pojedynku Kupidyna i Marsa, przybierajcy posta utarczki heroikomicznej, np. w Bohatyrze strasznym (1652) ,,z woskiego na jzyk polski wytum aczonym przez Krzysztofa Piekarskiego, gdzie onierz samochwa zastpuje M arsa5. Wtek zwady Marsa dobrze znay barokowe slvae rerum 6. Autorem utw oru Zwada Marsa z Kupidynem opisana wierszem [...] z okazyjej zwady Pana Radziejowskiego [...] z Panem Daniowiczem [...] na bankiecie [...] Anni 1632 by Daniel Nabo- row sk i7. Dokona on form alnej adaptacji motywu, traw estujc przy jego pomocy epizod ze skandalicznej kroniczki tow arzyskiej. U twr Naborowskiego wiadczy o ruchliwoci w tku, k try w ystpujc w w ierszu hum orystyczno-satyrycznym oderwa si od m oralistyki. Przeciwnikiem Kupidyna bywa rwnie Apollo, np. w operze Virgilia Puccitel- lego (?) Dafnis przemieniona w drzewo bobkowe (1635) 8. Z kolei motyw Amora dwojakiego, obrazujcy wyszo Mioci witej nad mioci ludzk, ziemsk, pojawia si w barokowej ikonografii, w operze woskiej, jako charakterystyczny dla uj wychowawczych moralnego centrum Europy typ prezentacji konfliktu midzy skaon natu r a waloram i duchow ym i9.

    Amor Divinus (lub Amor Dei) by postaci popularn w pnobarokowejemblematyce polskiej.

    By personifikacj, ktra pojawiaa si na scenie w kadej niemal sztucejezuickiej teatru szkolnego 10.

    Poetyk wczesnobarokowego sporu o wartoci i drogi ycia dobrze charakteryzuje wiersz Bartom ieja Zimorowica Na herb kozacki. W utworze tym midzy par bogw, poczonych niegdy w ystpnymi miostkami, rozgrywa si swego rodzaju psychomachia o rzd dusz rycerskich, ktrej przedm iotem jest siedzcy na baryle wojak:

    Ot, zacni junacy, pobratyma macie,Na baryle siad sobie, jako w majestacie

    ledzi na podstawie malarstwa w. XVIXVII E. P a n o f s k y w artykule Sptany Eros. Przyczynek do genealogii Danae" Rembrandta. W: Studia z historiisztuki. Wybra, opracowa i posowiem opatrzy J. B i a o s t o c k i . Warszawa1971, s. 308319.

    5 Zob. K. P i e k a r s k i , Bohatyr straszny. Krakw 1695, s. 24, 8084, 152156. Zob. A. B r c k n e r , wstp w: T r e m b e c k i , op. cit., t. 2 (1911), s. XIX.7 D. N a b o r o w s k i . Poezje. Warszawa 1961. Opracowa J. D r r - D u r s k i ,

    s. 182183.8 Sumariusz polski tej opery zamieszczony zosta w t. 5 antologii dramatw

    staropolskich opracowanej przez J. L e w a s k i e g o (Warszawa 1963, s. 21).9 A. S z w e y k o w s k a , Twrczo Virglio Puccitellego dla polskiej sceny.

    (16351648). Problem otwarty. W zbiorze: O dawnym dramacie i teatrze. Studia do syntezy. Wrocaw 1971, s. 91. O barokowych psychomachiach i motywie Amora boego choszczcego Kupidyna zob. te L. K a m y k o w s k i , Kasper Twardowski. Studium z epoki baroku. Krakw 1939, s. 894 (passim).

    10 J. P e l c , Obraz sowo znak. Studium o emblematach w literaturze staropolskiej. Wrocaw 1973, s. 182, przypis 105. B i e k o w s k i , op. cit., s. 65.

  • 182 N O R B E R T K O R N I O W IC Z

    Mars stoi, jako giermek dodaje mu rady,eby si mia do wojny czstej i do zwady.

    Arcyksina za Cypru rozkoszy mu chwali I ogniem przeraliwym serce jego pali.

    On na to czyli nie dba, czyli by upitymWoli nili wszetecznym, abo wic zabitym.

    Spytajcie go samego, ja o tym nie mwi,On wam, skoro ten kufel speni, wnet odpowie 11.

    Podobnie jak w kontrreform acyjnej satyrze obyczajowej pochodzcej z tego samego okresu, pt. Synod m inistrw heretyckich, Wenus jest tu przeciwnic M arsow 12. Ale wiersz Zimorowica ma inny charakter. W iersz ten, rozpoczynajcy dusz wypowied poetyck pt. yw ot Kozakw Lisowskich. Take i potyczki ich szczliwe (1620), jest dosy niezw ykym w literatu rze staropolskiej przykadem emblem atu czy raczej u tw oru emblematycznego, o zabarw ieniu hum orystycznym. Wanie w w. XVII zaczy si pojawia ,,form y em blem atyki parodiujcej postaw y powane, podkrelajce przy uyciu symboliki em blem atycznej deform acj przedstaw ianej rzeczywistoci, mieszno ludzi i ich zachowa 13. Zarwno yw ot K ozakw Lisew skich, jak i poprzedzajcy go u tw r reprezentu j sowizdrzalskie widzenie wiata, charakteryzujce si swoistym intelektualizm em , deniem do przedstaw ienia i zrozum ienia rzeczywistoci w rnych jej aspektach, wielostronnie. Em blem at Zimorowica jest rwnoczenie komiczn traw e- stacj opowiadania o bivium Herculis. M otyw Heraklesa na dwoistej drodze by tem atem popularnym we wczesnobarokowej literatu rze mo- ralistycznej (nie tylko zreszt katolickiej), w teatrze szkolnym a do poowy XVIII wieku.

    O tym, e i Mars by