Model rejestru ryzyka w jednostkach sektora finansów publicznych*

download Model rejestru ryzyka w jednostkach sektora finansów publicznych*

of 22

  • date post

    11-Jan-2017
  • Category

    Documents

  • view

    215
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of Model rejestru ryzyka w jednostkach sektora finansów publicznych*

  • ZesZyty Naukowe uNiwersytetu sZcZeciskiego nr 864Finanse, Rynki Finansowe, Ubezpieczenia nr 76, t. 2 (2015)

    Model rejestru ryzyka w jednostkach sektora finansw publicznych*

    Elbieta Izabela Szczepankiewicz, Anna Wjtowicz**

    Streszczenie: Cel przedmiotem artykuu jest analiza procesu zarzdzania ryzykiem w jednostkach sektora fi-nansw publicznych. Celem artykuu jest prezentacja autorskiego modelu rejestru ryzyka. Metodologia badania wykorzystane metody badawcze to: studia literatury i przepisw prawnych, a take krytyczna analiza doku-mentw wewntrznych badanej jednostki. Wynik artyku prezentuje model rejestru ryzyka i przykadowe we-wntrzne procedury zarzdzania ryzykiem w jednostce budetowej. Oryginalno/warto w artykule opisano model kompleksowego rejestru ryzyka oraz zaprezentowano zadania i organizacj pionu gwnego ksigowego w badanej jednostce budetowej, w ktrej przeprowadzono analiz ryzyka z wykorzystaniem opracowanego mo-delu rejestru ryzyka.

    Sowa kluczowe: ryzyko, rejestr ryzyka, analiza ryzyka, zarzdzanie ryzykiem, kontrola zarzdcza, jednostki sektora finansw publicznych

    Wprowadzenie

    wiadomo ryzyka i skutkw, jakie ono moe wywoa w jednostkach sektora finansw publicznych (JSFP), zmusza kierownictwo tych jednostek docigego analizowania czynni-kw i obszarw ryzyka oraz przyjcia okrelonych sposobw zabezpieczania si przed nim. Ju w 2001 roku w JSFP proces identyfikowania i oceny ryzyka w sektorze publicznym sta si obligatoryjny1. Do koca 2009 roku stanowi on wany element kontroli finansowej kadej jednostki tego sektora. W kolejnym roku proces ten uleg rozszerzeniu o kolejne elementy: postpowanie ze zidentyfikowanym ryzykiem i monitorowanie skutecznoci

    Artyku powsta w ramach projektu nr 51109-xx4 Doskonalenie procesw zarzdzania ryzykiem w jednost-kach sektora publicznego i sektora finansowego. Metody, techniki, narzdzia realizowanego w Uniwersytecie Ekonomicznym w Poznaniu. dr Elbieta Izabela Szczepankiewicz, Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu, Wydzia Zarzdzania, Katedra Rachunkowoci, 61-875 Pozna, al. Niepodlegoci 10, e-mail: elzbieta.szczepankiewicz@ue.poznan.pl; mgr Anna Wjtowicz, absolwentka studiw podyplomowych Rachunkowo budetowa, kontrola zarzdcza i audyt wewntrzny w jednostkach sektora finansw publicznych w Poznaniu, e-mail: e-mail: anka5837@wp.pl.

    1 Warto wspomnie, e w wielu sektorach gospodarki zarzdzanie ryzykiem nie ma charakteru obligatoryj-nego. Jest ono wynikiem racjonalnego podejcia do prowadzenia dziaalnoci lub stanowi realizacj przyjtych dobrych praktyk w brany albo te wyraz stosowania si do Kodeksu dobrych praktyk lub zasad corporate governance (Szczepankiewicz 2009, 2010, 2013; Bednarek 2013; Dudek, Szczepankiewicz 2010). Naley podkre-li, e jedynie w niektrych typach instytucji finansowych pewne aspekty zwizane z zarzdzaniem ryzykiem, kontrol wewntrzn i realizacj funkcji audytu wewntrznego staj si obligatoryjne (szerzej: Kiedrowska, Szczepankiewicz 2011a, 2011b; Szczepankiewicz 2011a, 2011b, 2012a, 2012b, 2013, 2014).

    DOI: 10.18276/frfu.2015.76/2-18 s. 219239

  • 220 Elbieta Izabela Szczepankiewicz, Anna Wjtowicz

    zarzdzania ryzykiem w kontekcie realizacji misji, celw i zada jednostki. Obecnie wszystkie te czynnoci tworz proces zarzdzania ryzykiem obejmujcy uporzdkowane i nastpujce po sobie etapy zorganizowanego dziaania. Elementy tego procesu powinny sta si wanym komponentem systemu kontroli zarzdczej w kadej JSFP.

    Prowadzc badania na temat efektywnoci kontroli zarzdczej, zarzdzania ryzykiem i au-dytu wewntrznego w JSFP1, mona stwierdzi, e dotychczas nie powstaa ujednolicona, wsplna dla wszystkich jednostek cieka realizacji kontroli zarzdczej, a w szczeglnoci procesu zarzdzania ryzykiem. S to przedsiwzicia, ktre w tym sektorze s realizowane od kilku lat i nadal nie mona ich uzna za zakoczone i doskonae. Z tego wzgldu celem niniejszego opracowania jest prezentacja kompleksowego modelu rejestru ryzyka, ktry stano-wic podstawowe narzdzie oceny ryzyka, dostarcza kompleksowej informacji do zarzdzania ryzykiem. W artykule zaprezentowano moliwo wykorzystania powyszego modelu do ana-lizy czynnikw i obszarw ryzyka w pionie gwnego ksigowego w JSFP.

    1. Pojcie, rda ryzyka, istota analizy i zarzdzania ryzykiem w JSfP

    Wszystkie zdarzenia mogce negatywnie wpyn na osignicie zaoonych celw i zada publicznych realizowanych przez JSFP nazywane s ryzykiem. Obowizek zarzdzania ryzykiem w JSFP wynika z przepisw ustawy o finansach publicznych oraz wytycznych Ministra Finansw wydanych w formie komunikatw (Babuka 2014: 22).

    Terminologicznie ryzyko oznacza dziaanie lub przedsiwzicie, ktrego wynik jest niepewny lub nieznany. Terminu tego w odniesieniu do funkcjonowania JSFP uywa si na okrelenie takich stanw i sytuacji, jak: moliwo wystpienia zdarzenia nieprzewidzianego (w tym zdarzenia w wyniku zadziaania czynnikw losowych), stan zagroenia (w tym zagro-enia bezpieczestwa informacji, bezpieczestwa publicznego), a take moliwo poniesienia straty finansowej, prawnej czy wizerunkowej. W przypadku ryzyka istnieje moliwo osza-cowania prawdopodobiestwa wystpienia wielu zjawisk i stanw o charakterze losowym i operacyjnym. Ryzyko w pewnym stopniu jest mierzalne, dlatego te mona nim zarzdza (Dudek, Szczepankiewicz 2005; Szczepankiewicz 2010b; Modzik 2011, 2012; Kufel 2013).

    Jak wczeniej wspomniano, zarzdzanie ryzykiem w JSFP jako komponent kontroli zarzdczej stanowi og dziaa majcych na celu: identyfikacj, analiz, ocen i hierar-chizacj ryzyka, a take reakcj na ryzyko, kontrol i monitoring ryzyka (Komunikat nr 23 2009; Komunikat nr 6 2012). Kierownik JSFP ma obowizek identyfikowa rda i czynniki ryzyka we wszystkich aspektach i obszarach funkcjonowania jednostki, ktr za-rzdza. Powinien analizowa zdarzenia zachodzce zarwno wewntrz, jak i procesy majce miejsce na zewntrz jednostki, bezporednio lub porednio wpywajce na jej dziaalno. Wewntrznymi obszarami takiej analizy s: procesy organizacyjne i zarzdcze, finanse, rodowisko informatyczne i wszystkie obszary specyficzne dla rodzaju realizowanych zada

    1 Wczeniejsze wyniki bada w JSFP opublikowano w (Szczepankiewicz, Simon 2011, 2012; Szczepankiewicz 2011c, 2012b, 2013, 2014; Szczepankiewicz, Bednarek 2014).

  • 221Model rejestru ryzyka w jednostkach sektora finansw publicznych

    publicznych i rodzaju dziaalnoci. Zewntrznymi rdami ryzyka s na przykad: otoczenie prawne i ekonomiczne, infrastruktura, klienci, wykonawcy itp. (Kumpiaowska 2011: 48, 54).

    Zgodnie ze standardami kontroli zarzdczej (Komunikat nr 23 2009) zarzdzanie ryzy-kiem powinno by uwzgldnione w misji i strategii jednostki. Powinno dotyczy wszystkich celw i zada oraz kadego obszaru dziaalnoci jednostki. Celem tego procesu jest identyfi-kacja potencjalnych czynnikw i zdarze mogcych wywiera wpyw na jednostk, analiza potencjalnych skutkw ryzyka i utrzymanie ryzyka na okrelonym poziomie przy zapewnieniu realizacji wyznaczonych celw i zada jednostki. Zatem warunkiem prawidowej oceny ryzyka jest dokadne sprecyzowanie celw oraz zada na dany rok dla JSFP. Niestety, kierownictwu nie wystarczy tylko wiedza w zakresie struktury jednostki, podstawowych zada, jakie jednostka w danym roku ma zrealizowa, i potencjalnych przyczyn zakce realizacji przyjtych zada. Powinno take zna warunki wsppracy z innymi jednostkami (nadrzdnymi, podlegymi, zewntrznymi). Musi rwnie wyznaczy taki poziom ryzyka realizacji celw oraz zada jednostki, jaki samo jest w stanie zaakceptowa. Poziom ryzyka akceptowalnego powinien by jasno okrelony i znany wszystkim pracownikom. Zarzdzanie ryzykiem w JSFP powinno by procesem realizowanym zarwno przez kierownictwo, jak i jej pracownikw.

    Zasadnicze znaczenie dla prawidowego oszacowania wartoci ryzyka maj metody identyfikacji wewntrznych i zewntrznych czynnikw ryzyka oraz okrelenie obszarw ich oddziaywania. Niestety, dotychczas nie wypracowano uniwersalnej, powszechnie stosowa-nej metody identyfikacji ryzyka w JSFP. Kierownictwa jednostek opracowuj wasne metody uwarunkowane ich dowiadczeniem, a take wielkoci i charakterem funkcjonowania danej jednostki. Ocena konkretnych zagroe zaley od specyfiki czynnikw ryzyka, warunkw pomiaru i dostpnych w momencie pomiaru informacji. W praktyce jednostek stosuje si wiele rnych metod identyfikacji ryzyka lub ich kombinacje2 (Szczepankiewicz 2010b).

    Najwaniejsz i najczciej stosowan metod identyfikacji ryzyka jest analiza danych historycznych zgromadzonych w jednostce. Wad tej metody jest jej ograniczenie tylko do sytuacji i zdarze, ktre miay ju miejsce. Nie daje ona wic pogldu na niezidentyfiko-wane ryzyko, a w przypadku jednostek nowo utworzonych z uwagi na zbyt krtki horyzont czasowy posiadanych informacji jest czsto trudna do stosowania (Kumpiaowska 2011: 51).

    Wiele jednostek identyfikuje ryzyko, wykorzystujc do tego celu burz mzgw, kwe-stionariusze oceny oraz inne metody i narzdzia. Niezalenie od zastosowanych metod i na-rzdzi ocena ryzyka powinna sprowadza si do oszacowania tak zwanej istotnoci ryzyka, czyli okrelenia prawdopodobiestwa jego wystpienia i skutkw, ktre moe ono wywoa. W tym celu przyjmuje si okrelone skale oceny ryzyka (zazwyczaj 3- lub 5-stopniow).

    Kierownictwo dokonuje wyboru waciwej metody oszacowania istotnoci ryzyka, ktra bdzie dostosowana do potrzeb jednostki. Efektem oszacowania ryzyka powinna by lista potencjalnych skutkw po zmaterializowaniu si ryzyka uszeregowana wedug istotnoci ryzyka (np. ryzyko niskie, rednie, wysokie). Ryzyko to iloczyn prawdopodobiestwa jego zaistnienia (prawdopodobiestwa zadziaania zidentyfikowanego czynnika) i poziomu

    2 Ryzyko moe mie wymiar ilociowy, jakociowy lub ilociowo-jakociowy. Nie wszystkie rodzaje ryzyka mona mierzy metodami ilociowymi i dlatego uywa si metod jakociowych lub mieszanych.

  • 222 Elbieta Izabela Szczepankiewicz, Anna Wjtowicz

    skutkw (finansowych, prawnych, wizerunkowych), jakie moe ono wywoa. Jego poziom dla zidentyfikowan