Ko›ci³‚ pw. w. Jana Ewangelisty w Szczecinie

download Ko›ci³‚ pw. w. Jana Ewangelisty w Szczecinie

of 30

  • date post

    11-Jan-2017
  • Category

    Documents

  • view

    216
  • download

    2

Embed Size (px)

Transcript of Ko›ci³‚ pw. w. Jana Ewangelisty w Szczecinie

  • 1

    KOCI pw. W. JANA EWANGELISTY W SZCZECINIE

    Opracowanie Stowarzyszenie Historykw Sztuki Oddzia w Szczecinie 2006 r.

    tekst Kazimiera Kalita Skwirzyska

    zdjcia i reprodukcje Grzegorz Solecki

    Koci pw. w. Jana Ewangelisty pierwotnie pw. w. Jana Chrzciciela, jest jedn z

    trzech najstarszych, gotyckich wity Szczecina. Wzniesiony przez zakon franciszkanw, do

    czasw reformacji pozostawa wityni klasztorn; po II wojnie wiatowej wywicony w 1957

    r. zosta oddany Stowarzyszeniu Apostolstwa Katolickiego czyli ksiom Pallotynom, jest

    kocioem parafialnym

  • 2

    HISTORIA KOCIOA I KLASZTORU

    redniowiecze

    Franciszkanie przybyli do Szczecina w 1240 r., w niespena 20 lat po ogoszeniu reguy

    zgromadzenia, zaoonego przez w. Franciszka z Asyu. Byli zakonem ebraczym, nazywanym

    zakonem: braci mniejszych, braci szarych, mendykantw, minorytw; osiedlali si w miastach,

    gdzie swoje kocioy i klasztory budowali przewanie w pobliu murw obronnych. Zadaniem

    braci byo goszenie kaza, nauczanie i prowadzenie dziaalnoci misjonarskiej, wzywanie

    wiernych do naladowania Chrystusa. Franciszkanie gosili prymat mioci do Boga, uwaajc

    teologi za przewodniczk umysu. Do osigni zakonu naleao rozbudzenie pobonoci i

    wprowadzanie praktyk religijnych wrd ludnoci miejskiej.

    W Szczecinie, wg kronikarza Friedeborna, franciszkanie osiedlili si dziki inicjatywie

    niemieckiego kolonisty, wjta Barfolta, ktry zapewni mnichom miejsce pod budow klasztoru

    na terenie Dolnego Wiku nad Odr. Konwent przyby z terenu Westfalii (z Magdeburga lub z

    Kolonii) i przyczony zosta do prowincji saskiej. Na czele konwentu sta gwardian, podlegy

    przeorowi czyli przeoonemu prowincji regionalnej. Ten z kolei podlega ministrowi

    generalnemu. Potwierdzeniem wczesnej daty sprowadzenia zakonu do Szczecina, jest dokument

    z 1245 roku, w ktrym papie Innocenty IV surowo upomina arcybiskupa Bremy i biskupw

    Schwerinu oraz Hildesheimu za ze traktowanie minorytw pomorskich, a wiadomo, e do 1250

    r. na Pomorzu istnia tylko konwent szczeciski, wic o nich to musiaa by mowa.

    Pierwsza pewna wzmianka o szczeciskich franciszkanach pochodzi z 1267 r. W

    dokumencie z tego roku wymienia si nazwisko gwardiana szczeciskiego, Hildebrandta von

    Seehausen. Od tej chwili w rdach pojawia si coraz wicej informacji, ktre zwizane s

    gwnie z datkami i fundacjami na rzecz zakonu, zyskujcego coraz wiksz sympati i uznanie

    mieszczan. W 1271 r. Otto von Ramin (waciciel dbr ziemskich z pod szczeciskich wsi)

    ustanowi na rzecz zakonnikw darowizn 4 chlebw dziennie, a cigo darowizny zapewni,

    przekazujc na ten cel rodki oddane w depozyt cysterkom szczeciskim. W 1308 r. mnisi

    otrzymali od Rudolfa, syna niejakiej Geveke, 2 marki gotwki, a w 1313 r. ofiarowano im

    dochody z depozytu pieninego na przecig 5 lat. Dary pienine odnotoway rda rwnie w

    1289, 1308, w 1381 i w 1393 r. W tym ostatnim Cecylia wdowa po Christianie Reze ofiarowaa

    mnichom 20 marek na wiece i 5 marek na prowadzenie budowy. Z kolei Hans Dunker w 1428 r.

    ofiarowa 200 marek ze swego domu przy ul. Odrzaskiej na budow kaplicy: uppe ere

    Capelle Behuf, de se to den Moniken heft . Pienidze na budow, w wysokoci 6 guldenw,

    ofiarowa franciszkanom rwnie Martin Bocholt w 1500 r. Datki pienine i rzeczowe

    odnotowane s w rdach jeszcze w 1503, 1511 i 1514 r., co skrupulatnie podaje badacz

    klasztorw pomorskich Hoogeweg. Franciszkanie mieli te dochody za wiadczenie posugi

  • 3

    pochwkw szczeglnie chtnie dokonywanych w kociele klasztornym. Pochowani tu zostali

    m.in. w 1374 r. burmistrz Johann von Gartz, ktrego rodzina przeznaczya na ten cel 10 marek,

    Heinrich i Gertruda Rabenstorp, z zachowan do dzi pyt nagrobn z 1378 r., czy Otto von

    Jageteufel, fundator kolegium szczeciskiego, pochowany w kociele w 1412 r.

    Proces budowy kocioa i klasztoru niestety nie jest dobrze udokumentowany.

    Najwczeniejsz wzmiank poredni jest informacja z 1334 r. o ufundowaniu przez Bractwo

    eglarskie otarza dla kocioa w. Jana, mona zaoy, e istniaa wwczas przynajmniej cz

    wschodnia. W innym dokumencie z 1393 r., mwi si o prowadzonych pracach budowlanych,

    lecz nie wiadomo, ktrej czci zaoenia wzmianka dotyczya. Bardziej konkretny jest przekaz z

    1401 r., mwicy o nowej kaplicy z otarzem w. Rodziny, Marii, Doroty, Erazma, Antoniego i

    Niewinitek, bdcej fundacj cechu tragarzy. Kaplica owa miaa stan na miejscu zakrystii, na

    mocy umowy zawartej pomidzy gwardianem Heinrichem Pentzelin a starszymi cechu: Jakubem

    von Grule i Ernstem Rosow. Kolejna wzmianka pochodzca z 1428 r. rwnie dotyczy budowy

    kaplicy, nie wiadomo ktrej, a w dokumencie z 1500 r. ponownie mowa jest o prowadzeniu

    bliej nie okrelonych prac.

    Przy tak nikej bazie rdowej, badaczom pozostao ustalanie chronologii budowy kocioa

    na podstawie wynikw analizy form architektonicznych. W oparciu o tak analiz H. Lutsch

    wyodrbni trzy etapy budowy twierdzc, e w pierwszym etapie powstao prezbiterium, w

    drugim korpus nawowy, a w trzecim kaplice przy korpusie nawowym. Czas budowy caej

    wityni okreli Lutsch na XIV w. i z takim pogldem zgadza si wikszo badaczy. Rzut

    kocioa z rekonstrukcj fragmentu pierwszej wityni z poowy XIII wieku.

  • 4

    Rzut kocioa z fragmentami najstarszej wityni z poowy XIII w.

    Czasy nowoytne

    W XV w. sytuacja finansowa zakonu musiaa by cakiem dobra, gdy mnisi zgromadzili w

    klasztorze wiele kosztownych sprztw, wykazanych w inwentarzach spisanych po wizytacji

    klasztoru w przededniu reformacji. Wedug Steinbrcka (znawcy zakonw pomorskich), byy to

    nastpujce kosztownoci: srebrna, pozacana monstrancja, srebrny szkaplerz z wizerunkiem

    Matki Boskiej, dwa srebrne krzye, w tym jeden z wizerunkiem w. Bernarda, 12 kielichw z

    patenami, 9 kielichw z patenami ze skarbca, oraz szaty liturgiczne ozdobione zotem i

    kamieniami szlachetnymi.

    Franciszkanie opucili klasztor na kilka lat przed oficjalnym wprowadzeniem reformacji na

    Pomorzu /w 1534 r. na sejmiku w Trzebiatowie/, wyjedajc w 1527 r. do ssiedniej

    Meklemburgii. Zrobili to ukradkiem zabierajc ze sob cz kosztownoci. Do czasu

    uregulowania spraw formalnych koci i klasztor pozostaway zamknite. W 1536 r. decyzj

    ksit i rady miejskiej klasztor wczono do fundacji opiekuczej majcej za zadanie

    organizacj przytuku dla biednych mieszczan. Nazywano go przez pewien czas szpitalem w

    szarym klasztorze. W skad fundacji wczono, oprcz klasztoru franciszkanw, szpital w.

    Ducha, w. Gertrudy, Jerzego i dwch innych bractw. Szpital mg pomieci 150

    pensjonariuszy, pniej zmniejszono te liczb do 107 osb. Mieszkacy klasztoru za swego

  • 5

    patrona obrali w. Jana, ktrego posg wystawiano uroczycie w dniu witego. Przy tej okazji

    urzdzano kwest.

    Koci uytkowali pensjonariusze szpitala, dbao o niego 5 prowizorw zarzdzajcych

    fundacj. W 1572 r. dla kocioa ufundowano obraz Ostatnia Wieczerza. Z kolei w 1600 r. w

    jednym z pomieszcze przytuku wykonano malowido przedstawiajce histori grzechu

    pierworodnego i histori Zbawienia zawierajce istot religii protestanckiej. Niestety adne z tych

    dzie nie przetrwao do naszych czasw. Przytuek funkcjonowa bez przeszkd do 1677 r. W

    czasie walk szwedzko-brandenburskich zesp poklasztorny zosta uszkodzony, ale koci nie

    ponis adnego uszczerbku.

    W 1678 r. ufundowano now ambon, piknie zocon, odnowiono rwnie empory i

    otynkowano ciany i koci udostpniono onierzom stacjonujcym w miecie i od tej pory

    przez ponad 100 lat peni funkcj wityni garnizonowej.

    Okres XIX i XX wieku.

  • 6

    Pocztek XIX wieku w historii miasta zapisa si okupacj francusk trwajc od 1806 do

    1813 r. Francuzi zamienili wntrze na magazyn siana, wczeniej usuwajc cae wyposaenie. Po

    wycofaniu si wojsk napoleoskich, witynia bya w tak zym stanie, e na pewien czas zostaa

    zamknita dla suby boej. Dopiero w 1818 r. w sposb prowizoryczny przystosowano j do

    uytku, jednak zabezpieczenia starczyy na krtko, gdy w 1832 r. koci ponownie zamknito.

    W 1837 r. poczono gmin w. Jana z gmin w. Mikoaja (tamtejszy koci spali si w 1811

    r.) i nowa zespolona gmina podja remont.

    Budowla oprcz kocioa parafialnego penia nadal funkcj wityni garnizonowej. Wntrze

    wyposaono w sztandary, chorgwie i tablice pamitkowe.

    Zy grunt, na ktrym sta koci by przyczyn odchyle filarw nawy gwnej. wityni

    zamknito dla wiernych, urzdzajc jednoczenie we wntrzu magazyn towarw. Od tego

    momentu wadze konsystorza i administracja parafii coraz czciej zgaszay postulat rozebrania

    wityni, czemu w sposb zdecydowany przeciwstawi si wczesny konserwator zabytkw

    Hugo Lemcke. Ostatecznie Lemcke w 1902 r., dziki poparciu konserwatora Prus, H. Lutscha,

    konsultanta do spraw kociow w ministerstwie pracy, O. Hossfelda, oraz Szczeciskiego

    Stowarzyszenia Drer, przeforsowa wycofanie decyzji o rozbirce. W 1903 roku

    przeprowadzono badania architektoniczne, dziki ktrym stwierdzono, i koci mona

    odpowiednio wyremontowa, eliminujc stan zagroenia przez wzmocnienie konstrukcji. W 1912

    r. pastor dr Runze podj starania o przywrcenie parafii i rozpoczcie prac remontowych, jednak

    nie byo na ten cel rodkw, wobec czego parafi przeniesiono w inne rejony Szczecina, a koci

    witojaski nadal pozostawa nie uytkowany. Do tematu wrcono w 1929 roku, powoujc

    zesp ekspert