Istota współczesnego pojmowania bezpieczeństwa – zasadnicze

Click here to load reader

  • date post

    11-Jan-2017
  • Category

    Documents

  • view

    213
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of Istota współczesnego pojmowania bezpieczeństwa – zasadnicze

  • Jerzy STACZYKUniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach

    Istota wspczesnego pojmowania bezpieczestwa zasadnicze tendencje1

    Wniniejszym opracowaniu zaprezentowano wybrane tendencje, jakie wostatnich latach mona obserwowa wpojmowaniu istoty bezpieczestwa, ktre jako ka-tegoria poznawcza cechuje si du zoonoci. Jego fenomen stwarza szerokie moliwoci badawcze, skaniajc doposzukiwa wykraczajcych poza utarte sche-maty. Wanie dlatego stanowi tak wielk fascynacj dla badaczy z rnych dzie-dzin naukowego poznania. Jednoczenie rozlego owego pola bada uniemo-liwia sformuowanie defi nitywnych. Zoono defi nicyjna wymaga wic, by wba-daniach nad problematyk bezpieczestwa stosowa podejcie systemowe. Wska-zane jest take czenie rnych podej teoretycznych, gdy w ich analizach do-strzegamy splot rnorodnych pogldw. Zwrci jednak naley uwag nakoniecz-no ich usystematyzowania, gdy nie tworz one wci spjnego paradygmatu naukowego.

    Uwarunkowania wspczesnej ewolucji bezpieczestwa

    Bezpieczestwo wgwnej mierze zaley odrozwoju stosunkw spoecznych, dokonujce-go si wkontekcie takich najwaniejszych uwarunkowa, jak postp naukowo -techniczny, determinanty kulturowo -cywilizacyjne oraz cechy stosunkw midzynarodowych. Jego pojmowanie ikonceptualizacja bd przebiegay wzalenoci odprocesw zachodzcych wrodowisku midzynarodowym iwewntrznym pastwa, wtym wzalenoci odpostrze-ganych wyzwa, zagroe, ryzyka iszans2.

    Punktem wyjcia do zaprezentowanego tu zestawienia zasadniczych tendencji we wspczesnym pojmowaniu bezpieczestwa musi by wskazanie na najwaniejsze cechy rodowiska midzynarodowego. Mona wtym kontekcie zauway, ewspczenie ob-serwowana ewolucja bezpieczestwa dokonaa si wnastpstwie dwch znaczcych czyn-nikw (procesw). Jeden znich zwizany jest zkresem zimnej wojny3, kiedy nastpio otwarcie paradygmatu wartoci wsplnotowych izaczto formuowa optymistyczne wizje

    1 Tekst przygotowany woparciu owystpienie naIOglnopolskim Kongresie Politologii Demokratyczna Pol-ska wglobalizujcym si wiecie. Warszawa, 22 -24 IX 2009.

    2 S.Koziej, Midzy piekem arajem: szare bezpieczestwo naprogu XXI wieku, Wydawnictwo Adam Marszaek, Toru 2006, s.11; A. Dawidczyk, Nowe wyzwania, zagroenia iszanse dla bezpieczestwa Polski uprogu XXI wieku, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2001, s.39 -50.

    3 Szerzej: J. Staczyk, Kres zimnej wojny. Bezpieczestwo europejskie w procesie zmiany midzynarodowego ukadu si (naprzeomie lat osiemdziesitych. idziewidziesitych XXw.), Wydawnictwo Adam Marszaek, Toru 2004.

  • ROCZNIK BEZPIECZESTWA MIDZYNARODOWEGO 2010/201116

    rozwoju spoecznego, oparte na poszerzaniu pokojowej wsppracy. Odnotowa naley wzwizku ztym wyran zmian charakteru wyzwa izagroe dla bezpieczestwa. wiat zimnowojenny cechowa si wysokim poziomem zarwno stabilnoci, jak izagroenia mi-litarnego. Obecnie mamy wstosunkach midzynarodowych niski poziom zagroenia mili-tarnego iniski poziom stabilnoci4. Drugi zczynnikw wspczesnej ewolucji bezpiecze-stwa dotyczy globalizacji, bdcej niezwykle zoonym procesem zacieniania wizi wdo-bie pogbiania internacjonalizacji rnych sfer ycia spoecznego, czcym wsobie m.in. tak zrnicowane tendencje, jak integracja ifragmentacja oraz postpujce przenikanie si nawzajem spraw wewntrzpastwowych i midzynarodowych, dokonujce si w nastp-stwie rozwoju procesw transnarodowych5. Wskaza naley wtym kontekcie naniezwy-kle silne wzajemne przenikanie si bezpieczestwa narodowego zmidzynarodowym oraz swoiste umidzynaradawianie zarwno bezpieczestwa narodowego, jak iwyodrbnianego zniego bezpieczestwa wewntrznego pastwa. Tym samym bezpieczestwo tocoraz bar-dziej nabiera formy swoistej sieci powiza midzynarodowych, zawierajcych zarwno re-lacje wsppracy, jak irywalizacji6.

    Te zoone procesy globalizacji zwizane sm.in. zrosnc rol podmiotw nietery-torialnych oraz pozainstytucjonalnych, ktrych znaczenie zwiksza si wraz zewzrostem interakcji transgranicznych itransnarodowych wramach procesw regionalizacji, atake zintensyfi kacj wspzalenoci midzynarodowej7. Skutkuje tom.in. akcentowaniem roli wsplnotowych i spoecznociowych czynnikw bezpieczestwa, w tym take w wymia-rze bezpieczestwa midzynarodowego8. W takich warunkach zaobserwowano znaczcy wzrost oczekiwa codopodanego stopnia bezpieczestwa9.

    Tymczasem w tych nowych uwarunkowaniach mamy take do czynienia z pojawie-niem si nadu skal nowego rodzaju wyzwa i zagroe, zwizanych m.in. znowymi konfl iktami, ktre powstaj np. natle tosamoci, wi si zprywatyzacj przemocy czy upadkiem pastw. Okrelane sone rnym mianem jako konfl ikty tzw. niskiej inten-sywnoci czy postmodernistyczne. Ich cech jest niezwyka zoono. Mwi si wzwiz-ku ztym oich dywersyfi kacji, proliferacji iasymetrycznoci. Ostatnie ztych zjawisk pod-lega rnicowaniu, dajc alternatyw dla klasyfi kowania konfl iktw wedug skali ich inten-sywnoci10. Wwarunkach transnarodowoci dochodzi wnich doprzenikania si nawielk

    4 A. Daniel Rotfeld, J. Symonides, Wstp: System bezpieczestwa oparty nawsppracy ikultura pokoju, [w:] Za-pobieganie konfl iktom, SIPRI. UNESCO, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 2000, s.13.

    5 Szerzej: J. Baylis, Bezpieczestwo midzynarodowe iglobalne wepoce pozimnowojennej, [w:] Globalizacja po-lityki wiatowej. Wprowadzenie dostosunkw midzynarodowych, red. J. Baylis, S.Smith, Wydawnictwo Uni-wersytetu Jagielloskiego, Krakw 2008, s.365 -367.

    6 Por.: M. Castells, Th e Rise of the Network Society, Blackwell Publishers, Oxford 1996, s.469.7 Szerzej: K. ukrowska, Globalizacja jako warunek zmieniajcy determinanty ksztatowania si systemu bezpie-

    czestwa, [w:] Raport obezpieczestwie 2000, Instytut Studiw Strategicznych, Krakw 2001, s.9 -50.8 Szerzej: O. Wver, Identity, integration and security: solving the sovereignty puzzle in E.U. studies, Journal of

    International Aff airs, 1995, no.48 (2), s.389 -431.9 R. Kuniar, Niebezpieczestwa nowego paradygmatu bezpieczestwa, [w:] Bezpieczestwo midzynarodowe

    czasu przemian: zagroenia koncepcje instytucje, red. R. Kuniar i Z. Lachowski, Polski Instytut Spraw Midzynarodowych, Warszawa 2003, s.210.

    10 Wprzypadku konfl iktw symetrycznych strony konfl iktu maj cele takiej samej natury oraz uywaj podob-nych rodkw imetod dziaania. Zzasady ten typ konfl iktu odnosi si dowalki pomidzy regularnymi sia-mi zbrojnymi. Wkonfl iktach dyssymetrycznych regularne siy zbrojne poszczeglnych mocarstw lub koalicji

  • ARTYKUY 17

    skal takich form, jak wojna, zorganizowana przestpczo iamanie praw czowieka. Cza-sami towarzysz im tzw. katastrofy humanitarne. Okazuje si, e wspczenie konfl ikty wewntrzpastwowe maj olbrzymi liczb transnarodowych powiza (wystarczy wska-za choby rol zagranicznych najemnikw, ochotnikw doradcw czy sponsorw). Nic za-tem dziwnego, ewtych nowych warunkach niezwykle trudne moe by rozrnianie tego, cowewntrzne izewntrzne oraz tego, colokalne, odtego, coglobalne11. Konfl ikty te roz-przestrzeniaj si iumidzynaradawiaj.

    Wskazane przeobraenia inowe cechy rodowiska midzynarodowego mog dopro-wadzi dowyksztacenia jakociowo nowych zasad, innych ni uznane dotychczas trzy naj-waniejsze zasady wspczesnego bezpieczestwa, ktrymi s: 1)zasada jego niepodziel-noci, zakadajca powizanie bezpieczestwa pastw (indivisiblity of security), 2)zasada kompleksowoci, czyli jego wszechstronnoci (comprehensive security), 3)zasada koopera-tywnoci, awic wielostronnej wsppracy (co -operative security)12. Towwyniku ich za-stosowania naznaczeniu stracia koncepcja bezpieczestwa jako tzw. gry osumie zerowej, gdy bezpieczestwo pozimnej wojnie zyskao znaczenie dobra, ktre jest przedmiotem troski wszystkich podmiotw zalenych wzajemnie odsiebie. Stao si tozarazem powo-dem spadku znaczenia szeroko opisywanego przez dziesiciolecia w literaturze naukowej tzw. dylematu bezpieczestwa (security dilemma)13, wywodzcego si jeszcze z przedsta-wionej napocztku lat 50. XX w. koncepcji Johna Herza14.

    Trwajca ju oddawna redefi nicja bezpieczestwa nabiera cech permanentnoci. Od-zwierciedla si gwnie poszerzaniem jego zakresu w wymiarach: podmiotowym, przed-miotowym i procesualnym15. We wszystkich z nich zaznacza si pogbianie zoono-ci istoty bezpieczestwa16. Poszerzana jest jego tre (czyli wartoci podlegajce ochronie oraz rodki i metody tej ochrony), co skutkuje wyrnianiem coraz to nowych dziedzin

    maj cele tej samej natury, ale uywaj doich realizacji rnych rodkw istosuj rne metody zachowa. Konfl ikt asymetryczny oznacza, eaktorzy nie maj takiej samej wizji wiata ani schematw mylenia onim, dlatego te ich cele isposb prowadzenia wojny szupenie odmienne. Pawe Frankowski, Bezpieczestwo globalne wwarunkach transformacji adu midzynarodowego, [w:] Bezpieczestwo midzynarodowe pozimnej wojnie, red. naukowa R. Ziba, Wydawnictwa Akademickie iProfesjonalne, Warszawa 2008, s.260.

    11 M. Pietra, Hybrydowo pnowestfalskiego adu midzynarodowego, [w:] Pnowestfalski ad midzynarodo-wy, red. naukowa M. Pietra, K. Marzda, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2008, s.70 -71. Por.: M. Kaldor, New and Old Wars. Organized Violence in aGlobal Era, Polity Press, Cambridge 1999, s.1 -9.

    12 Szerzej: P.K. Morgan, Multilateralism and security. Prospects in Europe, [w:] Multilateralism matters: the theory and praxis of an institutional form, Ed. by J.G. Ruggie, Columbia University Press, New York 1993, s.333.

    13 N. J. Wheeler, K. Booth, Th e security dilemma, [w:] Dilemmas of World Politics: International Issues in aChan-ging World. Ed. by J. Baylis, N.J. Rengger, Clarendon Press, Oxford 1992, s.49.

    14 J.H. Herz, Idealist internationalism and the security dilemma, World Politics, January 1950, vol. 2, no. 2, s.157 -180.

    15 Szerzej: J. Kukuka, Narodziny nowych koncepcji bezpieczestwa, [w:] Bezpieczestwo midzynarodowe wEu-ropie rodkowej pozimnej wojnie, red. J. Kukuka, Uniwersytet Warszawski. Instytut Stosunkw Midzynaro-dowych, Warszawa 1994, s.40 -41; R. Ziba, Pozimnowojenny paradygmat bezpieczestwa midzynarodowego, [w:] Bezpieczestwo midzynarodowe pozimnej