DROGA DO USTAWOWEGO UREGULOWANIA OSOBOWOŚCI cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/ fileNotatki ks....

Click here to load reader

  • date post

    01-Mar-2019
  • Category

    Documents

  • view

    217
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of DROGA DO USTAWOWEGO UREGULOWANIA OSOBOWOŚCI cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/ fileNotatki ks....

COLLOQUIUM WYDZIAU NAUK HUMANISTYCZNYCH I SPOECZNYCH KWARTALNIK 4/2015

99

R a f a a t k a U n i w e r s y t e t P a p i e s k i i m . J a n P a w a I I w K r a k o w i e

D R O G A D O U S T A W O W E G O U R E G U L O W A N I A O S O B O W O C I P R A W N E J

K O C I O A K A T O L I C K I E G O W P O L S C E , , L U D O W E J

STRESZCZENIE

Droga do ustawowego uregulowania osobowoci prawnej Kocioa katolickiego w Polsce ,,ludowej bya niezwykle krta i miaa swoj burzliw histori. W swojej analizie przedstawiam w jaki sposb doszo do uchwalenia tzw. ustaw majowych oraz wpisuj ten proces w cao relacji pastwo Koci w dekadzie lat osiemdziesitych XX wieku.

Jak udowadniam w swojej analizie, sposb prowadzenia prac nad ustawowym ure-gulowaniem osobowoci prawnej Kocioa katolickiego zalea bezporednio od stanu relacji wzajemnych, a przede wszystkim od aktualnych w danym okresie koncepcji polity-ki wyznaniowej wadz, ktre w ostatniej dekadzie istnienia PRL miay zmienny i dwoisty charakter. Sowa kluczowe: Koci, negocjacje, wadze, opozycja. Wspczesne ustawodawstwo okrelajce relacje pastwo Koci w Polsce opiera si w pewnej mierze na ustawach uchwalonych jeszcze w okresie Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Droga do ich uchwalenia bya niezwykle krta. Na ten temat genezy uchwalenia tzw. ,,ustaw majowych powstaa ju obszerna literatura, majca charakter zarwno historyczny,

Rafa atka

COLLOQUIUM WNHiS 100

prawniczy, jak i wspomnieniowy1. Celem poniszej analizy nie jest odtwa-rzanie ustale innych autorw, lecz wpisanie drogi, jaka prowadzia do uchwalenia ,,ustaw majowych w cao relacji pastwo Koci w ostat-niej dekadzie istnienia PRL. Zasadniczo bd stara si udowodni tez, i sposb prowadzenia prac nad ustawowym uregulowaniem osobowoci praw-nej Kocioa katolickiego zalea bezporednio od stanu relacji wzajemnych, a przede wszystkim od aktualnych w danym okresie koncepcji polityki wy-znaniowej wadz, ktra, jak udowadniaem w wielu swoich publikacjach, miaa w dekadzie lat osiemdziesitych zmienny i dwoisty charakter2. Owa zmienno i dwoisto w sposb bezporedni rzutowaa na ksztat dialogu i prac podejmowanych w celu dokonania ustawowej regulacji pozycji Ko-cioa w PRL. Moja analiza skada si z czterech czci. W pierwszej z nich przed-stawi w syntetyczny sposb ksztat relacji pastwo Koci w okresie ko-munistycznej dyktatury, ze szczeglnym uwzgldnieniem dekady lat osiemdziesitych. Tego typu zarys pozwoli uchwyci jak skomplikowanym problemem w okresie istnienia PRL bya kwestia ustawy o osobowoci prawnej Kocioa katolickiego. Nastpnie przejd do przedstawienia trzech faz prowadzcych ostatecznie do uchwalenia tzw. ,,ustaw majowych. Pierw-sza z nich to okres 19801983, gdy relacje wzajemne ksztatoway si w spo-

1 Zob. szerzej, G. Rydlewski, Geneza i tryb przygotowania ustawodawstwa wyzna-niowego w Polsce w 1989 r., [w:] B. Growska, G. Rydlewski, regulacje prawne stosunkw wyznaniowych w Polsce, Warszawa 1992, s. 205; A. Stelmachowski, W drodze do regulacji stosunkw midzy pastwem a Kocioem (19801989), [w:] Z papiestwem przez dzieje. W osiemdziesiciolecie wskrzeszenie Nuncjatury Apostolskiej w Polsce, (red.) W. Adamczewski, Warszawa 2000; Tene, Regulacja stosunkw prawnych midzy Pastwem a Kocioem, [w:] Spoeczestwo pastwo Koci (19452000). Materiay z oglnopolskiej konferen-cji naukowej, Szczecin, 15-16 VI 2000, (red.) A. Kawcki, K. Kowalczyk, A. Kubaj, Szcze-cin 2000, s. 114-119; J. Dziobek- Romaski, Pozycja prawna Kocioa katolickiego w latach 19441989, [w:] Prawo i polityka wyznaniowa w Polsce Ludowej. Materiay z II Oglnopol-skiego Sympozjum Prawa Wyznaniowego (Kazimierz Dolny, 26-28 padziernika 2004), (red.) A. Mezglewski, P. Stanisz, M. Ordon, Lublin 2005, s. 145-178; A. Orszulik, Czas przeomu. Notatki ks. Alojzego Orszulika z rozmw z wadzami PRL w latach 19811989, Warszawa Zbki 2006; M. Pietrzak, Geneza ustaw majowych z 17 maja 1989 r., [w:] Pra-wo wyznaniowe w Polsce (19892009). Analizy, dyskusje, postulaty, (red.) D. Walencik, Katowice Bielsko-Biaa 2009, s. 11-26; K. Krzysztofek, Pozycja prawna Kocioa w Rzeczpospolitej, [w:] Stosunki pastwo Koci w Polsce w latach 19442010. Studia i materiay, (red.) R. atka, Krakw 2012, s. 118-120.

2 R. atka, Polityka wadz Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej wobec Kocioa kato-lickiego w wojewdztwie krakowskim w latach 19801989, praca doktorska obroniona w INPiSM UJ; Tene, Zmienna amplituda stosunkw pastwo Koci katolicki w Polsce w PRL w latach 80 XX w., ,,Res Historica 2015, nr 39, s. 225-256.

DROGA DO USTAWOWEGO UREGULOWANIA OSOBOWOCI PRAWNEJ KOCIOA

Nr 4(20)/2015 101

sb poprawny, gdy wadze planoway wykorzysta Koci do pacyfikowa-nia nastrojw spoecznych okres ten sta pod znakiem intensywnych prac nad ustaw regulujca osobowo prawn Kocioa. Drugi z nich to lata 19841986, stojcy pod znakiem napicia w relacjach wzajemnych spowo-dowanego zaostrzeniem polityki wyznaniowej wadz, a czego jednym z efek-tw byo zawieszenie prac nad prawnym uregulowaniem stosunkw wzajemnych. Ostatni z analizowanych okresw to lata 19871989, etap bez-porednio poprzedzajcy uchwalenie tzw. ,,ustaw majowych i transformacj ustrojow.

Ksztat relacji pastwo Koci katolicki w latach 19441989

Po II wojnie wiatowej Zwizek Sowiecki zacz wprowadza w pa-stwach Europy rodkowo-wschodniej model ustrojowy w relacjach pastwo Koci wprost zaczerpnity ze sposobu uksztatowania tych relacji w sys-temie sowieckim. Pastwo komunistyczne byo oparte na monizmie ideolo-gicznym w ujciu marksistowsko-leninowskim. Odznacza si on wrogoci wobec religii, jako zjawiska spoecznego blokujcego ,,postp i budow lep-szej przyszoci na ziemi3. Do ustaw o randze konstytucyjnej wspomnianych pastw wprowadzono zasad rozdziau midzy pastwem a Kocioem4. Na-ladowano rwnie sposb dziaania wadz sowieckich, jeli chodzi o dzia-alno antykocieln5. Jak susznie zauway Wodzimierz Bernacki dla polskich komunistw, ktrzy swoj dziaalno rozpoczli przed 1945 r., stanowisko Lenina w sprawie religii uznawano za wrcz ,,kanoniczne6. Po zakoczeniu wojny ich antyreligijne i antykocielne stanowisko rozwinli modzi adepci tej ideologii tacy jak Leszek Koakowski7. Podobnie ideolo-gicznie uwarunkowane stanowisko prezentowano rwnie w kolejnych

3 J. Krukowski, Koci i pastwo. Postawy relacji prawnych, Lublin 2000, s. 75. 4 Tame, s. 77; M. Pietrzak, Geneza ustaw majowych z 17 maja 1989 r., s. 11-19. 5 Represje wobec Kocioa w krajach bloku wschodniego, (red.) J. Marecki, Krakw

2011. 6 W. Bernacki, Pastwo komunistyczne wobec Kocioa. Perspektywa doktrynalna,

[w:] Stosunki pastwo Koci w Polsce w latach 19442010. Studia i materiay, s. 20. 7 L. Koakowski, Szkice o filozofii katolickiej, Warszawa 1955.

Rafa atka

COLLOQUIUM WNHiS 102

latach8, a do pocztkw transformacji ustrojowej9. W Polsce powojennej Tymczasowy Rzd Jednoci Narodowej w 1945 r. zerwa konkordat z 1925 r., uznajc go za nieobowizujcy z winy Kocioa. Mimo pozostawania w mocy rozwiza przyjtych w konstytucji marcowej jej przepisy dotyczce sfery wyznaniowej nie byy przestrzegane10. Konstytucja PRL przyjta w 1952 r. wolno wyznania gwarantowaa tylko formalnie. Podobnie byo z zasad rozdziau pastwa od Kocioa, gdy ana-logicznie, jak w modelu sowieckim, wadze rociy sobie prawo do ingero-wania w uprawnienia i dziaalno strony kocielnej. Pomimo, e wspomniana konstytucja zapowiadaa uregulowanie pozycji prawnej w for-mie dwustronnej umowy, to przez cay okres PRL nie doszo do jej zawar-cia11. Ze wzgldu na polsk specyfik uwarunkowan si Kocioa, jednolitoci wyznaniow spoeczestwa oraz odmiennoci kulturow, wprowadzanie modelu separacji wrogiej opartej na zaoeniach sowieckich byo zadaniem niezwykle trudnym dla polskich komunistw. Z tego wzgldu stosowano wobec Kocioa metod tzw. odcinkowej konfrontacji nazywanej te ,,metod salami12. Dziaania wadz warunkowane byy wzgldami za-rwno doktrynalnymi jak i utylitarnymi. Jak trafnie podkrela wspomniany ju wyej Bernacki: ,,W okresach stabilizacji systemu, a wic w momentach, gdy przywdcy czuli si niezagroeni, cieszc si siln pozycj polityczn,

8 Wspomnie naley przede wszystkim o nastpujcych majcych ideologiczny cha-rakter publikacjach dot. polityki wyznaniowej w PRL: Polityka wyznaniowa. Wykady pod-staw nauk politycznych, Pozna 1968; W. Mysek, Kierownictwo Kocioa rzymskokatolickiego wobec Polski Ludowej 19441969, Warszawa 1970; Tame, Polityka wyznaniowa Polski ludowej (przesanki i realizacja), Warszawa 1970; Polityka wyznaniowa: to, warunki, realizacja, (red.) W. Mysek, M. T. Staszewski, Warszawa 1975; J. Godlewski, Obywatel i religia. Wolno sumienia w PRL, Warszawa 1977; J. Majchrowski, Polityka wyznaniowa, Krakw 1980; S. Markiewicz, Pastwo i Koci w Polsce Ludowej, Warszawa 1981; K. Kkol, Koci w PRL. Elementy ewolucji doktryny, Warszawa 1985.

9 Jak wynika z moich bada dot. polityki wadz PRL wobec Kocioa w wojewdz-twie krakowskim jeszcze w latach 19881989 publikowano na amach prasy ideologiczne artykuy dotyczce stosunkw pastwowo- kocielnych odwoujce si do nauk klasykw marksistowskich. Zob. np. W. Mercik, Lenin o religii, ,,Gazeta Krakowska z 6-7 VIII 1988; Tame, Engels o genezie chrzecijastwa, ,,Gazeta Krakowska" z 28-29 I 1989.

10 K. Krzysztofek, Pozycja prawna Kocioa katolickiego w Rzeczpospolitej Pol-skiej, s. 117.

11 H. Misztal, Historia relacji pastwo- koci w Polsce, [w:] A. Mezglewski, H. Misztal, P. Stanisz, Prawo wyznaniowe, Warszawa 2008, s. 29-31. Na temat uwarunko-wa prawnych w ramach, ktrych funkcjonowa Koci w PRL; zob. szerzej J. Krukowski, Koci i pastwo. Postawy relacji prawnych, s. 233-253; M. Pietrzak, Geneza ustaw majo-wych z 17 maja 1989 r., s. 161-209.

12 A. Dudek, Pastwo i Koci w Pol