budownictwo z gliny w dawnej polskiej literaturze technicznej

download budownictwo z gliny w dawnej polskiej literaturze technicznej

of 15

  • date post

    11-Jan-2017
  • Category

    Documents

  • view

    225
  • download

    9

Embed Size (px)

Transcript of budownictwo z gliny w dawnej polskiej literaturze technicznej

  • 84 ARCHITECTURAE et ARTIBUS 1/2009

    BUDOWNICTWO Z GLINY W DAWNEJ POLSKIEJ LITERATURZE TECHNICZNEJ Jarosaw Szewczyk

    Wydzia Architektury Politechnika Biaostocka, ul. Grunwaldzka 11/15, 15-893 Biaystok E-mail: jarsz@pb.edu.pl

    CLAY BUILDING AS REFERENCED IN OLD POLISH TECHNICAL LITERATURE

    Abstract: The Polish clay building in 1774-1838 is described and analyzed in the paper, with special focus on the types of building constructions which were referenced in the literature of that period, i.e. various sorts of adobe and cob building. Wattle-and-daub, stackwall and other folk constructions are generally omitted in the paper, because they were of minor importance, in spite of the fact that they were popular in the countryside. The work is based on about two dozen Polish books and journal papers published in that period; moreover, the French and German texts are mentioned. The main conlusion is that the development of clay building in the period 1774-1838 resulted with the number of building techniques, which can be perceived as the foundations of the successive low-tech building in the first six decades of the twentieth century. Streszczenie: Przedstawiono rozwj w latach 1774-1838 wybranych technik budownictwa z gliny, mianowicie tych, ktre byy zalecane i opisywane w polskiej literaturze technicznej tego okresu zwaszcza technik budownictwa glinobitego oraz murowanego z surowej cegy na zaprawie gliniano-piaskowej. Pominito gliniane budownictwo ludowe, wwczas powszechne, lecz lekcewaone, takie jak lepiankowe (strychulcowe albo chruciano-plecione). Wywd oparto na kilkudziesiciu wczesnych polskich ksikach i artykuach traktujcych o budownictwie z gliny; wskazano te na znane wwczas w Polsce publikacje zagraniczne. Wysunito wniosek, i w latach 1774-1838 wypracowano podstawy pod dalszy rozwj budownictwa glinianego, obserwowany zwaszcza w latach szedzie-sitych XIX wieku oraz pniej, a take rozwj dwudziestowiecznego tzw. budownictwa z materiaw lokalnych.

    Keywords: clay building, earthen building, cob building, adobe, building materials

    Sowa kluczowe: budownictwo gliniane, budownictwo z ziemi, materiay budowlane, glina, glinobitka

    WPROWADZENIE

    W dotychczasowych publikacjach architekto-

    nicznych i architektoniczno-etnograficznych polskie

    budownictwo ludowe utosamiano z budownictwem

    drewnianym. Powd ku temu by tyle prosty, co

    oczywisty: dominacja drewna w zabudowie wszyst-

    kich dawnych wsi, a take wikszoci miasteczek,

    zwaszcza na wschodzie kraju. Niema rol odegra-

    a take malowniczo wiejskich i miejskich domw

    drewnianych, wiadectwem ktrej pozostaj do dzi

    pikne matejkowskie sztychy domw w Winiczu.

    Na tle trwajcej ju ptora wieku oglnona-

    rodowej fascynacji ludow architektur1 zastanawia

    niedostatek bada jej wytworw majcych ciany (a

    nieraz te inne elementy) z gliny, a nie z drewna. Bo

    budownictwo gliniane badali nieliczni, cho ci, kt-

    rzy zaczli to robi, uzyskiwali dobre rezultaty bu-

    downictwo gliniane byo bowiem dawniej rozwini-

    te, a miejscami bardzo popularne, byo obecne

    1 Lub budownictwem ludowym, wg tradycyjnego dwupodziau

    na architektur reprezentowan przez wytwory wyksztaconego twrczego umysu architekta i budownictwo pozostajce raczej w sferze kultury materialnej, ktrej wytwory kreuj uytkownicy--niearchitekci. Jednake w terminologii midzynarodowej obie sfery zaliczane s obecnie do architektury, w tym drugim przy-padku z przymiotnikiem: wernakularna.

  • BUDOWNICTWO Z GLINY W DAWNEJ POLSKIEJ LITERATURZE TECHNICZNEJ

    ARCHITECTURAE et ARTIBUS 1/2009 85

    w podrcznikach i czasopismach technicznych, zna-

    no je w dziesitkach wariantw i stosowano w tysi-

    cach obiektw.

    W niniejszym artykule przedstawiono histori

    rozwoju oficjalnych nurtw polskiego budownictwa z

    gliny w warunkach gospodarki folwarcznej. Zakres

    bada zawono jednak do lat 1774-1838. Granice

    tego okresu stanowi daty wydania kluczowych,

    zdaniem autora, publikacji powiconych wznosze-

    niu budynkw z gliny. W caym za badanym okresie

    w temat poruszano regularnie i penetrowano g-

    boko, czego wynikiem jest kilkadziesit wydanych

    wwczas publikacji zawierajcych porady, jak bu-

    dowa z gliny tanio, trwale i wygodnie.

    Wybr badanego okresu nie jest przypadko-

    wy. Wprawdzie ludowe budownictwo z gliny istniao

    ju wczeniej i by moe naleao do najpierwot-

    niejszych, najstarszych rodzajw konstrukcji

    (zwaszcza plecionkowo-polepiane), tym niemniej

    dopiero w XVIII wieku mamy dokadne opisy rnych

    rodzajw tego budownictwa w literaturze technicz-

    nej i przyrodniczej. Ponadto dopiero w XVIII wieku

    mamy powiadczon w literaturze obecno rnych

    rodzajw budownictwa glinianego, w tym take ro-

    dzaje o prawdopodobnie obcym pochodzeniu, takie

    jak konstrukcja z ziemi ubijanej (pis), mur z suro-

    wej cegy i konstrukcja szkieletowo-ryglowa z wy-

    penieniem surwk lub szachulcem (pochodna tzw.

    muru pruskiego).

    Pocztek okresu, tj. rok 1774 wyznaczono,

    uwzgldniajc ukazanie si w tyme roku pierwszej

    polskiej publikacji o budowaniu z surowej glinianej

    cegy. Zapocztkowane w ten sposb zaintereso-

    wanie polskich architektw glin jako materiaem

    budowlanym stale roso i korespondowao z zaintere-

    sowaniem w krajach uwaanych wwczas za wzorce

    cywilizacyjno-kulturowe, takich jak Niemcy i Fran-

    cja. Trzeba jednak zaznaczy, i wczesne nasze

    publikacje nt. budownictwa z gliny nie ustpoway

    ani jakoci, ani zasadniczo nie byy opnione

    wzgldem publikacji zagranicznych.

    Koniec okresu to rok 1838 rok opubliko-

    wania anonimowego artykuu Budowle wiejskie z gli-

    nianki w Wiadomociach Handlowych i Przemyso-

    wych [6], po ktrym nastpia kilkuletnia przerwa

    w cigym dotd zainteresowaniu budownictwem

    glinianym (jeli nie liczy reedycji ksiki Kajetana

    Krassowskiego). Rok 1838 zamyka pewien okres

    mianowicie okres duego zainteresowania budownic-

    twem z gliny, a zarazem okres silnego oglnopol-

    skiego rozwoju technik tego budownictwa. Mona

    zaryzykowa twierdzenie, e w kolejne lata XIX wie-

    ku polska technika budowlana wchodzi z wykszta-

    towanymi trzema centrami (lub obszarami) budow-

    nictwa glinianego:

    a) warszawskim, najwczeniej uksztatowa-

    nym i czerpicym z zagranicznych, francusko-

    niemieckich wzorcw budowania z gliny;

    b) wileskim, czerpicym z ludowych tradycji

    budowlanych i rozwijajcym nietypowe tech-nologie

    wykorzystania gliny w poczeniu z innymi

    materiaami, takimi jak chrust i wrzos;

    c) galicyjsko-lubelskim, bazujcym zarwno na

    technologiach podrcznikowych, jak te na wa-

    snych, silnych, odwiecznych tradycjach wykorzy-

    stania gliny w budownictwie ludowym.

    Oczywicie istniay take obszary o dawnych i

    silnych tradycjach ludowego budownictwa strychul-

    cowego (Pomorze, Kujawy, Kaszuby), lecz te nie wy-

    tworzyy wasnego pimiennictwa technicznego,

    zreszt strychulcowe lepianki znano waciwie wsz-

    dzie, i to nie tylko na caym obszarze Polski, lecz

    waciwie na wikszej czci Europy. Budownictwo

    plecione lepiankowe lekcewaono, majc je za tym-

    czasowy wytwr biedoty brzydki i nietrway, cho

    wwczas bardzo powszechny.

    Tak czy owak, koniec lat trzydziestych XIX

    wieku zamyka okres rosncego zainteresowania bu-

    downictwem glinianym, zamyka te okres szybkiego

    rozwoju cho w orodku wileskim w rozwj b-

    dzie jeszcze kontynuowany i w nastpnych dziesi-

    cioleciach jego wytwory osign wyjtkow finezj.

    Tem intelektualnym polskiego zaintereso-

    wania budownictwem glinianym sprzed dwch stule-

    ci byo ukazanie si u schyku XVIII wieku szeregu

    publikacji niemieckojzycznych i francuskojzycz-

    nych powiconych temu tematowi. Niemal wszyscy

    polscy architekci i inni pasjonaci budownictwa z gli-

    ny powouj si na owe pierwsze prace zagranicz-

    nych teoretykw i praktykw.

    Pierwsze opublikowane prace na temat uycia

    surowej gliny w budownictwie ukazay si w latach

    szedziesitych XVIII wieku w Niemczech i we Fran-

    cji. W 1767 roku ukazujcy si w Lipsku periodyk

    Intelligenzbltter powici dwa artykuy (w nu-

    merach 18 i 22) wznoszeniu cian z cegy surwki,

    zwanej egipsk. W Polsce na w artyku powoa

    si po wierwieczu Piotr Aigner2.

    2 Piotr Aigner pisa: o dobroci budowania z gliny suszonej zda-

    nia uczonych mwi do przekonania w 18. i 22. czci w pi-smach dziea periodycznego pod tytuem Intelligenzbltter w Lipsku wydawanego r. 1767. Znajdzie kady wiadectwo dane

  • J . S Z E W C Z Y K

    86 ARCHITECTURAE et ARTIBUS 1/2009

    Mniej wicej w tym samym czasie we Francji

    podobnymi zagadnieniami zajmowali si J. Ron-

    delet, A. Rosier i M. Goiffin3. Niewiele pniej, bo w

    1787 roku ukazaa si ksika niejakiego Maurera

    traktujca o tyme sposobie budowania, a w roku

    1790 ksik wyda niemiecki architekt David Gilly,

    pniejszy zaoyciel Akademii Budowlanej w Berli-

    nie. Obie ksiki wyszy po niemiecku, ale stay si

    znane take w Polsce; wzmiankowa o tych dzieach

    m.in. Piotr Aigner4.

    Take w 1790 roku architekt francuski Fran-

    ois Cointeraux wyda ksik Ecole d'Architecture

    rurale, bdc de facto podrcznikiem budownictwa

    z gliny5 [7]. Ksika traktowaa jednak nie tylko o