Aleksander Kwiatkowski Film i rzeczywistość albo sztuka - technika

Click here to load reader

  • date post

    11-Jan-2017
  • Category

    Documents

  • view

    214
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of Aleksander Kwiatkowski Film i rzeczywistość albo sztuka - technika

  • Aleksander Kwiatkowski

    Film i rzeczywisto albo sztuka -technika - reprodukcja - film :(rozdzia z historii teorii filmowych)Teksty : teoria literatury, krytyka, interpretacja nr 2 (38), 132-151

    1978

  • RO ZTR Z SA N IA I ROZBIORY 1 3 2

    Film i rzeczywisto albo sztuka technika reprodukcja film(Rozdzia z historii teorii film owych)

    W ybitny francuski k ry ty k filmowy A ndr Bazin zakoczy jedn ze swych podstawowych prac teoretycznych sowami: Z drugiej strony film jest jzykiem 1.To zdanie wyznacza istotn granic midzy rozum ieniem filmu jako sztuki realistycznej, ktrej najw aniejsza artystyczna waciwo polega na w iernym odbiciu rzeczywistoci (za tym pogldem opowiadaj si m. in. sam Bazin oraz Siegfried Kracauer), a kierunkiem , k try twierdzi, e film jako sztuka w spiera si gwnie na swych podstawach kreacyjnych, tj. odpowiada wymogom celowo budowanej s truk tu ry , tworzy w asny jzyk. Ten drugi k ierunek estetyki filmowej mia swych czoowych przedstaw icieli zarwno wrd k la sykw Pudow kin, Eisenstein, Balazs, A rnheim jak i wrd pniejszych teoretykw , wychodzcych z przesanek lingw istycznych, strukturalistycznych czy semiotycznych. W rd starych nazywanych przez Guido A ris ta rco 2 i sistematori, a przez H enri Agela 3 les grands thoriciens Rudolf Arnheim zdaje si by tym , k t ry mimo wszystkich swych ogranicze i przestarzaych pogldw, zbudowa system teoretyczny najbardziej konsekwentnie i caociowo.Rwnie A rnheim rozpoczyna swe rozum owanie od tego samego podziau na realizm i kreacyjno. Powouje si on na potoczny niegdy pogld ludzi, nie lubicych filmu, twierdzcych, e film nie moe by sztuk, poniewa jest tylko m echaniczn reprodukcj rzeczywistoci 4. A rnheim widzi natom iast artystyczne moliwoci filmu w jego reprodukcyjnych ograniczeniach.Dorobek m ylowy innych w ybitnych estetykw kina spraw ia do dzi wraenie co najm niej rwnie imponujce, w szczeglnoci szeroko zakrojony zesp prac Eisensteina. Ale w swych zasadniczych liniach eksponowali oni niem al zawsze jeden lub co najw yej kilka w ybranych rodkw w yrazu jako zasadnicze dla nowej sztuki, m ajce stanowi jej differentia specif ica. Dla Balazsa np. takim rodkiem w yrazu byo zblienie, dla Eisensteina monta, dla Pudow - kina wreszcie stru k tu ra scenariusza w kom petentnych rkach

    1 Ouest-ce le Cinma? I. Ontologie et Langage. Paris 1958. Polski przekad (. Michaka): Wybr pism. Warszawa 1963, s. 17.2 G. Aristarco: Storia delle teoriche del film. Roma 1951, 1960.3 H. Agel: Esthtique du Cinma. Paris 1957.4 R. Arnheim: Film jako sztuka. Przekad Wandy Wertenstein. Warszawa 1961, s. 11, 98. Podobny pogld cytuje Walter Benjamin w swym eseju Dzieo sztuki w epoce moliwoci jego technicznej reprodukcji w Twrca jako wytwrca. Pozna 1975.

  • 1 3 3 RO ZTR Z SA N IA I ROZBIORY

    reysera. Ich teorie nie przekroczyy zatem stadium normatywnych poetyk, wicych jedynie w ograniczonym czasie. Jedynie Arnheim z waciw sobie niemieck gruntownoci zaatakowa problematyk estetyki filmu w jej caoci, u jej ontologiczno-gnoseologicznej nasady. W swym pierwszym dziele teoretycznym, wydanym w 1933 r. 5, wyszed on od nauk psychologii postaci (Gestaltpsychologie) dotyczcych percepcji wiata widzialnego. Jego teoria, mimo e dotyczy wycznie filmu niemego, czarno-biaego i dzi nie bez racji uwaana przez wielu za beznadziejnie przestarza e, zdaje si by jednak wyjtkowo dobrze podbudowana i by moe jedyna, mogca stanowi logiczn przeciwwag dla nastpujcych pniej teorii mi- m etycznych. Arnheim wylicza nastpujce zasadnicze rnice midzy filmem a rzeczyw istoci:7 1) film rzu tu je trjw ym iarow e przedmioty i postacie na dwuwym iarow powierzchni, 2) gbia jest zredukowana, 3) brak barwy, 4) obraz jest ograniczony ram am i ekranu i jego zasig zaley od odlegoci kam ery od obiektu, 5) brak cigoci cza- sowo-przestrzennej, 6) brak pozawizualnego wiata zmysw. Jest oczywiste, e rnice wyliczone w punktach 3 i 6 straciy ju sw aktualno, w punktach 1, 2 i 4 za rozziew midzy filmem a rzeczywistoci uleg zmniejszeniu. Ale zasada rozumowania Arnheima zdaje si by dzi rwnie aktualna dla schizmy midzy kreacjo- n istam i a realistam i.Arnheim widzia zatem wielkie moliwoci dla artysty, nie chccego niewolniczo kopiowa- rzeczywistoci 8. Jego teoria dobrze podbudowana licznymi i usystem atyzowanymi przykadam i praktycznym i moe by traktow ana jako do pewnego stopnia i dla swego czasu norm atyw na. Faworyzuje on filmy architektoniczne, skonstruowane zgodnie z reguam i czasowo-przestrzennymi i ta regularno jest czsto jedynie moliwa. Na pochwa Arnheim a zasuguj takie rozwizania realizacyjne, ktre pozwalaj realizatorowi filmowemu na atw e rozbijanie caoci sceny na elem enty, bez koniecznoci ingerowania w rzeczywisto. Czci mog rep rezentowa cao 9. Arnheim nie pozostawa wprawdzie nieczuy na rozwj technicznej reprodukcji (Techniczny rozwj kinem atografii doprowadzi wkrtce do szczytu mechaniczne naladownictwo natu ry 10), ale jest to dla krok wstecz w rozwoju sztuki, ktra zaczyna si tam, gdzie koczy si mechaniczna reprodukcja, gdzie w arunki odtworzenia su w pewnej mierze do ksztatow ania przed

    5 Arnheim: op. cit.6 Sam Arnheim uporczywie wzbrania si przed jej odrzuceniem (por. J. Pa- ewski: Tragedia Arnheima. Kwartalnik Filmowy 1962 nr 3).7 Film jako sztuka, s. 1230.8 Ibidem, s. 88.9 Ibidem, s. 64.10 Ibidem, s. 119.

  • RO ZTR Z SA N IA I ROZBIORY 134

    stawionego obiektu n . Reprodukcja jest zdaniem Arnheim a w ulgarna : i jest spraw co najm niej dyskusyjn, czy waciwoci, jakie film wynosi z techniki mechanicznej rejestracji, posiadaj wiksz wag ni cechy czce go z tacem, pantom im , a wic take i z teatrem (...) Film zdoa osign w yyny innych sztuk dopiero wtedy, kiedy uwolni si od wizw fotograficznej rep ro dukcji i stanie si czystym dzieem czowieka, tak jak film ry sun kowy albo m alarstw o 12. W swych pniejszych pracach, napisanych, gdy film dwikowy i barw ny zdobyy ju sobie prawo obywatelstwa, podkreli Arnheim , e w wzbogacony film oznacza waciwie krok wstecz ku naturalistycznem u dziecistwu X Muzy i ostrzega przed niszczcym skutkiem tych zmian dla artystycznych moliwoci filmu.Zaiste, trudno jest dzi znale system m ylowy tak nienagannie logiczny (w ram ach swej wasnej logiki) i zarazem tak totalnie obcy wymaganiom i w arunkom nowoczesnej s z tu k i13.Odnowienie teorii film u czy moe teorii wizualnych rodkw masowego przekazu i jej pchnicie w innym kierunku zaznaczyo si w yranie w eseju napisanym w 1936 r. przez niemieckiego filozofa i socjologa W altera Benjam ina Das K unstw erk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit. Jego wnioski s wane dla wszystkich dziedzin sztuki, ale przede wszystkim dla sztuk w izualnych, w szczeglnoci fotografii i filmu. Benjam in dokonuje wanego spostrzeenia, e: podobnie jak kiedy wiele bystroci um ysu bezproduktyw nie zuyto na rozwizanie kwestii, czy fotografia jest sztuk nie poprzedziwszy jej pytaniem : czy przypadkiem w ynalezienie fotografii dogbnie nie zmienio charakteru sztuki? tak samo teoretycy film u popieszyli niebawem z identycznym postawieniem kw estii 14. Dalej podkrela Benjam in podstawowe waciwoci filmu, przede wszystkim jego poddawalno reprodukcji technicznej, i wyciga std okrelone, gwnie socjologiczne, wnioski. Z punktu widzenia estetyki film u wana wydaje si natom iast jego teza, e istota film u znajduje si midzy odzwierciedleniem rzeczywistoci a jej kreow aniem 15: przedstaw ienie rzeczywistoci w filmie m a dla dzisiejszego czowieka nieporwnanie wiksz wag, poniewa wanie dziki tem u dogbnemu przenikniciu apara tu r oddaje pozatechniczny aspekt rzeczywistoci, jak od dziea sztuki odbiorca ma prawo wymaga. (Ale rwnoczenie) pozatechniczny aspekt odbicia rzeczywistoci jest tu ta j na wskro sztuczny, a bezporedni obraz rzeczywistoci to szczyt m arze w krainie tech

    11 Ibidem, s. 4647.12 Ibidem, s. 163.13 Por. M. Bontempelli: Cinematographo. Bianco e Nero (Rzym) 1939 nr 2.14 Frankfurt am Main 1963. Polski przekad H. Orowskiego i J. Sikorskiego w Twrca jako wytwrca. Pozna 1975, s. 7778.13 Podobne rozumowanie przeprowadzi wczeniej woski teoretyk Giacomo de Benedpfti w pracy Risorse del cinema ,J I Convegno 1931 nr 6.

  • 135 ROZTRZSANIA I ROZBIORY

    niki 16. Dopiero w latach czterdziestych i pidziesitych wystpi Andr Bazin z zaskakujco nowym i przejrzystym spojrzeniem na artystyczny rozwj filmu. Jego rozproszone artykuy i eseje (zebrane w wydaniu ksikowym 17 dopiero po mierci ich autora) tworz razem system teoretyczny, rnicy si drastycznie od dotd obowizujcych. W swym wczesnym artykule Ontologie de limage photographique 18 wychodzi Bazin od zasadniczego rozrnienia midzy symbolizmem a realizmem, kreacjonizmem i mimesis, we wszystkich sztukach wizualnych. Podobnie jak u Benjamina i pniej K racauera, jego punktem wyjcia jest fotografia. Fotografia (...) uwolnia sztuki plastyczne od obsesji podobiestwa. (...) fotografia i film s wynalazkami, ktre zaspokajaj w peni i w caej swej istocie ow obsesj realizmu. (...) istota przejcia od m alarstwa (...) do fotografii (...) polega (...) na fakcie psychologicznym: na penym zaspokojeniu naszej potrzeby iluzji poprzez proces reprodukcji mechanicznej, z ktrego czowiek zosta wyczony 19. Teraz wystarczy ju tylko dopeni logiki wywodu, twierdzc, e: Obiektywizm fotografii nadaje obrazowi si wiarygodnoci, nie istniejc w innych utworach plastycznych (i e) film staje si czym, co anektuje czas dla obiektywizmu fotograficznego 20.Rok pniej stawia Bazin na gowie dotd obowizujce kryteria historii i teorii filmu. Pisze on w artykule Le m ythe du cinma total: Jeli geneza jakiej dziedziny sztuki ujawnia co z jej natury, to mona nie bez racji traktow a film niemy i dwikowy jako etapy rozwoju technicznego, k try stopniowo wydobywa rzeczywisto z pierwotnego mitu. Z tego punktu widzenia jest zatem zrozumiae, e byoby absurdem traktow anie filmu niemego jako swego rodzaju osignitej prym ityw ne